Türkiye enerji amaçlı nükleer santrale henüz sahip değil (hükümetin kararlı tavrı sonucu inşallah önümüzdeki yıllarda sahip olacak); ama bazı komşuları yıllardır sahip. Bulgaristan, Karadeniz komşusu Ukrayna ve Ermenistan bunlar. Ayrıca doğu komşumuz İran da Buşehr'in bu yıl sonuna doğru devreye girmesiyle santrale kavuşacak.
Bugün Bulgaristan'da Kozluduy'da 4 nükleer reaktör yıllardır çalışıyor, elektrik üretiyor; Ukrayna'da ise Çernobil'deki 4 No'lu reaktörün 1986'da patlayıp bir felakete yol açmasına rağmen bugün 15 reaktör faal durumda; Ermenistan ise Amerika, Avrupa Birliği'nin bütün taleplerine rağmen tehlikeli addedilen Metsamor Nükleer Santrali'ni işletmeye devam ediyor.
Iğdır'a 16, Kars merkezine 60 ve Erivan'a 40 km. mesafedeki Metsamor, Sovyetler Birliği döneminde 1970'lerde inşa edilen VVER-440-V230 tip hafif suyla çalışan antika bir santral şüphesiz. Metsamor, Ermenistan'ın kuzeybatısında 1988 yılında meydana gelen büyük deprem sonrası güvenlik endişeleri sebebiyle kapatılmış, 7 yıl çalıştırılmamış; ancak 1995 yılında yeniden çalıştırılmaya başlanılmıştı. Bugün de çalışıyor, Ermenistan'ın elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 40'ını sağlıyor.
Ermenistan, Metsamor'u Amerika ve Avrupa Birliği'nin yıllardır karşı çıkmalarına rağmen büyük bir kararlılık göstererek çalıştırıyor. Amerika ve Avrupa Birliği'nin karşı çıkmalarının sebebi, santrali çok eski ve güvenilir bulmamalarından dolayı elbette. Avrupa Birliği'ne göre Metsamor, Sovyetler döneminde yapılan 66 hafif sulu reaktörlerden en eskisi ve en az güvenli olanı.
Amerika ve Avrupa Birliği, Metsamor'un kapatılıp tasfiyesini sağlayamayınca santralin daha güvenli hale getirilmesi için Ermenistan'a yıllar içinde mecburen milyonlarca dolar yardım yaptılar.
Bölge için tehlike kaynağı olarak görülen Metsamor Santrali yıllardır Milletlerarası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) tarafından her bakımdan denetleniyor. IAEA uzmanları özellikle santralin güvenliğine çok önem veriyorlar.
Ermeni yetkililer, santralin faaliyetine 2017 yılında son verileceğini 2007 yılında ilan etmişti. Kısacası, Metsamor 8 yıl daha çalışacak, çevresini bir 8 yıl daha endişelendirecek; ama bu, Ermenistan'ın Metsamor'u kapattıktan sonra nükleer enerjiden vazgeçeceği, yeni nükleer santral yapmayacağı anlamına da gelmiyor; çünkü Ermeni hükümeti Metsamor'un yerine yeni bir nükleer santral inşa edeceğini geçmiş yıllarda açıklamış, bu konuda kapsamlı bir proje çalışması başlatmıştı.
Hükümet bugünlerde bu çalışmanın sonuçlarını almaya da başlamış bulunuyor. Nitekim bu çerçevede yeni nükleer santral projesini yürütecek bir şirketi de seçmiş durumda bugün.
Bu şirket, dünyanın önde gelen nükleer mühendislik şirketlerinden birisi olan Avustralya merkezli Worley Parsons. Ermenistan Devlet İhale Kurumu tarafından 12 Mayıs günü ihaleyi kazandığı açıklanan bu şirket ile Ermenistan hükümeti halen kesin sözleşme üzerinde çalışıyorlar. Haberlere göre, anlaşma imzalandıktan sonra yeni santralin inşasına önümüzdeki yılın sonlarında başlanacak ve inşa en az 5 yıl sürecek.
Yapılan tahminlere göre, proje 5 milyar dolara mal olacak. Bu, Ermenistan için çok büyük bir tutar ve bunu kendisinin karşılaması imkânsız. İşte bu yüzden projenin hayata geçmesi için mutlaka yabancı kaynak gerekiyor. Ancak bugün yaşanmakta olan global ekonomik kriz sebebiyle yabancı kaynağı cezp etmek de son derece güç. Esasen, bugüne kadar sadece Rus Federal Atom Enerjisi Kurumu (Rosatom) ve bunun ihracat kolu olan Atomstroyexport şirketi projeyle ilgilendiklerini açıklamışlardı. Bununla halen ilgilenen başka bir şirket yok.
Nükleer proje kapsamında Metsamor'un yerine kurulacak olan yeni santral bu eskimiş reaktörden iki misli güçlü 1.000-1.200 megavat gücünde olacak. Bu da Ermenistan'ın enerji fazlası olan bir ülke olmasını sağlayacak.
Bizi de her bakımdan ilgilendiren Metsamor ve ikamesi konusundaki son haberler ve gelişmeler işte böyle...
Fikret Ertan - Zaman