20 Kasım 2009 tarihinde Azerbaycan Cumhurbaşkanı Yanında Stratejik Araştırmalar Merkezi[i] (SAM) ve merkezi Londra’da bulunan Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü (IISS) tarafından ortak proje çerçevesinde Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de, “Güney Kafkasya’da Güvenliğe Yönelik Tehditler. Mevcut Gerçeklikler ve Bölgesel Gelişmenin Geleceği” başlıklı uluslararası konferans yapıldı. SAM 2007 yılında kuruldu ve SAM’ın kurulması Azerbaycan’ın devlet seviyesinde araştırmaya verilen önemin göstergesidir. SAM Türkiyede (SETA, TÜRKSAM) ve dünyada bir çok merkezle işbirliği yapmakta[ii] ve bu mekezlerle ortak projeler gerçekleştirmektedir.  

 

20 Kasım’da yapılan konferansa konuşmacı olarak Azerbaycan Milli Meclisi, Cumhurbaşkanlığı ve SOCAR yetkililerinin yanısıra SAM’ın, IISS’ın, Jamestown Vakfı’nın, Johns Hopkins Üniversitesi’nin, Heritage Vakfı’nın, Avrupa Uluslararası İlişkiler Enstitüsü’nün temsilcilerinden başka Moskova Devlet Üniversitesi, Tahran Devlet Universitesi ve TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesinden de birer öğretim görevlisi katıldı. 

 

Geniş bir katılımcı kitlesi ile gerçekleştirilen konferansın izleyicileri arasında ise devlet ve hükümet temsilcileri, milletvekilleri, uluslararası örgütlerin Azerbaycan temsilcilikleri ve büyükelçiliklerden başka konuyla ilgili uzmanlar da bulunuyordu.

 

Üç oturumlu konferansın oturum başlıkları şöyleydi.

 

1. Oturum: Bölgesel Çatışmalar ve Barış Yolları,

2. Oturum: Batı Enerji Güzergahı. Fırsatlar ve Engeller.

3. Oturum: Güney Kafkasya ve Komşuları. Bölgesel Barış ve İşbirliği için Daha Geniş Bölgesel Çatı Kurulabilir mi?

 

Bundan başka konferansta işci grupları oluşturulmuştu ve işçi grupları da oturumlara uygun başlıklar taşıyordu. Konferansın hem de oturum başlıklarından göründüyü gibi konular sadece Azerbaycan’ı değil bölgeyi hatta küresel güvenliyi igilendiriyordu. Aslında konferansın görüntüsü Azerbaycan’ın bölgede soyunmak istediyi rolun da yansımasıdır. Konferansın açılış konuşmasını yapan SAM Başkanı Elhan Nuriyev’in, Konferans gücünü Azerbaycan’ın bölgedeki ve dünyadaki öneminden alıyor, sözleri de bunun göstergesidir. 

 

Konferansta ilginç olan noktalardan biri Rusya, İran ve Türkiye’den olan konuşmacıların aynı oturumda yer alması ve sırasıyla Türkiye, Rusya ve İran olarak konuşmalarıydı. Bu aslında Azerbaycan’ın bölge devletlerinin birlikte çalışması arzusunda olduğunu ve konuşma sırası ise bölge devletlerinin Azerbaycan dış politikasındakı öneminin yansımasıydı.

 

Konferans Türkiye’Ermenistan protokollar sürecinin devam ettiği, Türkiye-Azerbaycan arasında enerji görüşmelerinin yapıldığı günlere ve 22 Kasım’da Münih’te Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’le Ermenistan Cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan arasında Dağlık Karabağ işgali üstüne yapılan görüşmeden iki gün önceye denk geldi. Başlıklardan da göründüyü kimi konferansın kendisi de bu iki konu etrafında yoğunlaşmıştı: BÖLGEDEKI AYRILIKÇI EYLEMLER VE ENERJI PROJELERI. Bu iki konunun da bölgedeki küresel mücadelenin birer araçları olduğunu dikkat aldığımız zaman konferansta verilen mesajlar sadece Güney Kafkasya’yı değil küresel güçleri da yakından ilgilendiriyordu. Konferansta Azerbaycan devlet ve hükümet yetklilerinin birer konuşma yapması ise ayrı bir önem taşıyordu. Deyim yerindeyse Azerbaycan’ın resmi yetkilileri ve milletvekilleri konferansa çıkarma yapmışlardı ve dünyaya mesaj vermek için bu ortamdan yararlandılar.

 

Konefransın açılışında Azerbaycan’dan üç devlet yetkilisi konuştu ve üç yetkilinin de açıklamalarında Batı’ya karşı mesajlar vardı. Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı Politik Analiz ve İletişim Şubesi Başkanı Elnur Aslanov, AB’nin Dağlık Karabağ sorunun çözümünde aktif rol alması gerektiği vurgularken, aslında Azerbaycan’ın bu konuda AB’nin pasifliyinden rahatsız olduğunu ortaya koydu. Aslanov’un konuşmasında, Azerbaycan ekonomisiyle ilgili verilen ekonomik bilgiler ve Güney Kafkasya güvenliğine bir bütün olarak yanaşma Azerbaycan’ın Güney Kafkasya için liderlik iddiasında olduğu daha çok gösteriyordu. 

 

Konferansda en hassas konuşmayı Azerbaycan Parlamentosu Başkan Yardımcısı Ziyafet Askerov yaptı. Askerov’un konferansta Batılı uzmanlara dönerek, “Azerbaycan savaş yoluyla topraklarını işgalden kurtarmak isterse bunu size sormayacaktır” sözü önemliydi. Savaş kararını Azerbaycan halkı, parlamentosu ve cumhurbaşkanı verecektir, açıklaması İlham Aliyev’ın savaş açıklamasıyla aynı güne denk geldiği için dikkat çekiciydi. Azerbaycan’da hem devlet başkanı hem de meclis başkan yardımcısının aynı günde iki sert mesaj vermesi savaş ihtimalinin gerçekliğinden haber veriyordu. Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı Dış İlişkiler Şubesi Başkanı Nevruz Memmedov da Karabağ konusunda Batı’yı eleştirdi.

 

Her üç yetkilinin konuşması ve bu konuşmaların katılımcıları memnun etmesi, Azerbaycan’da Batı’ya karşı düşüncelerin vardığı noktayı gösteriyordu. Batı’ya karşı bu düşüncelerin ortaya çıkmasında Dağlık Karabağ konusunda hala uygulanmayan BM Güvenlik Konseyi kararlarının ve Batı’nın Ermenistan’a değil Türkiye’ye baskı yapmasının büyük rolu vardır. Azerbaycan’ın bu durumunu bir nevi yıllardır AB peşinden koşan ama bir türlü hak ettiği muameleyi göremeyen Türkiye’nin durumuna benzetmek mümkündür. Askerov’un, Batı bizden hep almak istiyor hiç vermek istemiyor, cümlesi bu analizin birebir yansıması olsa gerek. Bu anlamda önümüzdeki yıllarda eğer karşımızda Batı “karşıtlığı” artan bir Azerbaycan olursa bunun sorumlusu Azerbaycan değil Dağlık Karabağ konusunda tutarsız tavırlar sergileyen Batı olacaktır.

 

 

Güney Kafkasya dünya enerji güvenliğinde hem arz hem de güzergah bakımından önemli rol oynadığı için bu konferansta ortaya konulan tutmlar önem arz ediyordu. Makalenin başında bahs ettiğimiz gibi konferans dünyada NABUCCO konusunda tartışmaların sürdüyü, Türkiye-Azerbaycan arasında tranzit ve doğalgaz fiyatı konusunda görüşmelerin devam ettiği bir dönemde yapıldı. Uzmanlar ve devlet yetkilileri bu konuda projelerin ve görüşmelerin geleceği açısından işaretler verdiler. Uzmanların çoğunluğu NABUCCO’nun gerçekleşebilmesi açısından iki konuya işaret ettiler. 1. Türkiye-Azerbaycan enerji görüşmeleri, 2. Trans-Hazar Projesi.

 

Bilindiği gibi Azerbaycan bağımsızlığını kazandığı günden daha güvenli bir güzergah olarak gördüğü için doğalgaz ve petrol ana ihrac güzergahı olarak Türkiye’yi seçmiştir. Fakat son dönemlerde iki taraf arasında enerji alanında çıkan fikir ayrılığı sadece iki devleti değil küresel enerji güvenliği için önemli olan NABUCCO projesini ilgilendirmektedir. Bu anlamda enerji uzmanları her iki tarafın bir an önce bu sorunları çözmesi temennisinde bulundular. Konferansa konuşmacı olarak katılan Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi Başkan Yardımcısı Elşad Nesirov ise bu konuda iki önemli mesaj verdi. 1. Azerbaycan boru hatları ve doğalgaz konusuna jeopolitik değil, ticari bakımdan yanaşıyor. Aslında özellikle günümüzde devletlerin doğalgaz politikaları ile geopolitik mücadeleleri bir birinden ayırmak pek mümkün olmasa da Nesirov’un sözlerine göre Azerbaycan’dan doğalgaz almak isteyen yüksek fiyatı ödeyen olacakdır. Azerbaycan Türkiye’ye sattığı doğalgaz fiyatını, Türkiye’nin  Azerbaycan doğalgazının Batı’ya çıkışına karşı uyguladığı tranzit ücret politikasına karşı bir pazarlık aracı olarak kullanabilir. Nesirov’un bu mesajı ayrıca Azerbaycan’Rusya arasında enerji görüşmelerini Azebraycan’ın Rusya’ya yönelmesi olarak yani enerji siyasetini dış politika siyasetinde yön değiştirme olarak değerlendirenlere de bir mesaj olabilir.

 

Nesirov’un verdiği ikinci mesaj ise Azerbaycan’ın alternatif enerji güzergahlarınma sahip olmasıydı. Azerbaycan’ın sahib olduğu alternativ enerji güzergahları konusunda İlham Aliyev’in verdiği mesajları tekrarlayan Nesirov, Türkiye ile enerji pazarlıklarında Azerbaycan’ın elini kuvvetlendirmeye yönelik bir mesaj vermiş olabilir.

 

Bundan başka konferasın çalışma gruplarından enerji grubunda da ilginc tartışmalar yaşandı. Başkanlığını Uluslararası ve Stratejik Araştırmalar Merkezi  (CSIS) Rusya ve Avrasya Programı Başkanı Andrew Kuchins’ın yaptığı Enerji Çalışma Grubu’nda yaşanan tartışmadan da anlaşıldığı üzere, ABŞ şimdilik Trans-Hazar konusunda politik destek vermek istemiyor. Anlaşılan Rusya ile ilişkilerde yumuşama isteyen Obama yönetimi Trans-Hazar konusunda da Rusya’yı rahatsız etmek istememektedir. Fakat Batı’nın desteyi olmadan Trans’Hazar mevcut konjonktürde bir hayal ürünü olabilir.

 

Sonuçta konferans katılımcıları bölgenin dünyanın enerji arzı güvenliğinde oynayabileceği rolü ve bölgesel enerji projelerinin gerçekleşmesi ihtimalleri, bu projeler önündeki engeller ve fırsatlar çerçevesinde NABUCCO projesi ve alternativleri, bölgesel barış ve entegrasyon önündeki engeller, bölgede devam etmekte olan jeopolitik mücadele bağlamında özellikle Türkiye-Ermenistan ilişkileri ve bunun bölgedeki dengelere ve geopolitik mücadeleye etkisini tartışmıştır. Konferans konuşmacıları bölge güvenliği açısından en ciddi tehditlerin hala devam etmekte olan ayrlıkçı eylemler ve geopoltik mücadelede küresel ve bölgesel güçler arasındakı rekabetin olduğu konusunda fikir bilriğine vardı. Küresel ve bölgesel güçlerin rekabet yerine işbirliği yapmalarının ve ayrılıkçı eylemlerin bir an önce son bulmasının bölgenin hem güvenliğine hem de dünya ile entegresayonunun hızlanmasına olumlu katkı sağlayacağını vurguladılar. 

 

Diğer yandan Gürcistan ve Ermenistan hala kendi iç ve komşularıyla olan sorunlarını halletmeye zorlanırken, Azerbaycan bu sorunlardan sıyrılıb bölgesel konumunu pekiştirmeye çalışıyor. Azerbaycan sahip olduğu enerji kaynakları, jeopilitik konumu, nüfusu ve ekonomik imkanına göre bölge liderliğine adaydır. Bölgesel liderlik için Azerbaycan’ın bu potansiyelini kullanabileceği bilinmiyor ama Güney Kafkasya’da etkili olmak isteyen bir gücün Azerbaycan’ı göz ardı etmemesi gerektiği aşikardır.

---