Aslında Ortadoğu’daki silahlanma yarışının yeni bir şey olmadığının, Soğuk Savaş döneminin sona ermesiyle birlikte ele alındığı takdirde daha iyi anlaşılabileceği değerlendirilmektedir.

ABD Kongresi’ne verilen raporlara göre[iii]Ortadoğu’daki silahlanmayı hızlandıran temel olay, 1990 Ağustos’u ile 1991 Şubat’ı arasında oluşan Körfez Krizidir. Bu kriz Irak’ın ABD tarafından Kuveyt’teki işgaline karşı uyguladığı çatışma ile sonuçlanmıştır. Doğal olarak Irak’ı tehdit olarak algılayan Suudi Arabistan, BAE ve diğer Körfez ülkelerinin muhtelif gelişmiş silah sistemlerine sahip olma isteğini kamçılanmıştır. Buna ilave olarak İran’ın da rejimi yayma tehdidi ve nükleer güç olma çabası bu ülkelerin silahlanmaya önem vererek, bütçelerinde savunma harcamalarının payını arttırmalarına neden olmuştur. Anılan ülkelerin İran ile müşterek sınırının olmaması, bu ülkelerin hava, deniz ve füze savunma sistemlerinin tedariğine ilgi göstermelerine neden olmuştur. Mısır ve İsrail ise, mevcut sistemlerinin modernize edilmesi kapsamında ABD ile anlaşmalarının gündeme gelmesine neden olmuştur., Soğuk Savaş döneminin sona ermesiyle birlikte Ortadoğu bölgesinde özellikle, petrol zengini Suudi Arabistan, Kuveyt ve Bahreyn’in başı çektiği ciddi bir konvansiyonel silahlanma yarışı olduğunu görmekteyiz.

 

1992-1999 döneminde Suudi Arabistan açık bir şekilde, gelişmekte olan ülkeler dünyasında yapmış olduğu 28,9 milyar dolarlık silah transfer anlaşması ile modern konvansiyonel silah sistemlerinin bir numaralı alıcısı konumunda lider ülke durumundadır. 1992-1995 periyodunda, 21,8 milyar dolarlık transfer anlaşması miktarı oldukça yüksektir. Ancak, bu rakam 1996-1999 arasında 7,1 milyar dolara kadar düşmüştür. Bu düşüş hem Suudi Arabistan’ın petrol gelirinin düşmesi, hem de Körfez’de olan borçlarından kaynaklandığı değerlendirilmektedir. 1992-1999 arasında gelişmekte olan ülkelerle yapılan silah transfer anlaşmalarının toplam değeri 166,1 milyar dolardır. Suudi Arabistan’ın bu 8 yıllık süre içinde silah transfer anlaşmalarının toplamındaki payı % 17,4 kadardır. 1996-1999 arasında ise, BAE’lerini,n 7,7 milyar dolarlık ve Hindistan’ın 7,3 milyar dolarlık anlaşmalarından sonra 7,1milyar dolarla %10’luk paya sahip üçüncü sıraya düşmüştür.

Table 1. Tedarikçilere göre gelişmekte olan ülkelerle silah transfer anlaşmaları, 1992-1999 (cari milyon dolar-in millions of current U.S. dollars)
	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999
ABD	12.444	14.436	6.748	4.235	6.900	3.635	6.273	8.072
Rusya	1.400	1.200	3.700	5.300	4.200	3.300	2.200	4.100
Fransa	8.600	3.900	8.100	2.400	1.100	4.600	2.500	400
İngiltere	1.800	2.300	700	600	2.000	1.000	1.000	500
Çin	600	500	600	200	800	1.300	700	1.900
Almanya	200	1.000	0	300	0	100	1.500	2.000
İtalya	500	300	200	800	300	300	0	400
Diğer Avrupa Ülkeleri	1.100	500	1.600	2.400	2.900	1.700	1.300	2.600
Diğerleri	1.100	600	500	1.500	1.700	1.100	900	600
TOPLAM	27.744	24.736	22.148	17.735	19.900	17.035	16.373	20.572
*Dollar enflasyon endeksi
(1999=1.00)*	0,8516	0,8761	0,8957	0,9135	0,933	0,953	0,973	1
Kaynak: U.S. Government.

1999 yılı içinde Suudi Arabistan 6,9 milyar dolar ile % 30,4 lük payla birinci, Tayvan 2,6 milyar dolar ile ikinci ve İsrail, 2 milyar dolar ile üçüncü sırayı işgal etmiştir. 1999 yılında toplam bütün alımların % 80,3’ü ile, 18,2 milyar dolarlık alım yapan ve ilk on sırayı alan ülkelerden; altısı Asya, dördü Orta Doğu ülkesidir (Tablo 2 ve 2J).

Bölgesel silah teslim bilgileri incelendiğinde alımların esas olarak, ABD, Rusya ve Dört Ana Avrupalı Tedarikçi (ABAT) ülke olan Fransa, İngiltere, Almanya ve İtalya’dan yapıldığı belirlense bile, Diğer Avrupa ülkeleri, Çin dahil Avrupalı olmayan diğer ülkelerinde belirli konvansiyonel silahları satmada başarılı oldukları görülmektedir.

Gelişmekte olan ülkelerde en önemli silah pazarı olan Orta Doğu’ya 1996-1999 arasındaki satışlar aşağıdaki gibidir.

 

393 Tnk ve Kundağı Motorlu Top,

1,576 Zırhlı Personel Taşıyıcı

4 Küçük su üstü Kombatan

91 Süpersonik Savaş Uçağı

62 Helikopter

799 Karadan havaya füze

57 Gemisavar füze (anti-ship)

 

290 Tnk ve Kundağı Motorlu Top,

51 Zırhlı Personel Taşıyıcı

1 Denizaltı

20 Süpersonik Savaş Uçağı

60 Helikopter

140 Karadan havaya füze

5 Güdümlü füze botu

10 Süpersonik Savaş Uçağı

300 Karadan havaya füze

160 Gemisavar füze (anti-ship)

270Tnk ve Kundağı Motorlu Top,

390 Zırhlı Personel Taşıyıcı, zırhlı araç

2 Ana su üstü kombatan

15 Küçük suüstü kombatan

8 Güdümlü füze botu

2 Denizaltı

30 Süpersonik Savaş Uçağı

10 Gemisavar füze (anti-ship)

120 Tnk ve Kundağı Motorlu Top,

110 Top

1,230 Zırhlı Personel Taşıyıcı

2 Ana su üstü kombatan

5 Küçük su üstü Kombatan

20Süpersonik Savaş Uçağı

30Helikopter

 

3 Küçük su üstü kombatan

20 Karadan karaya füze

 

1996-1999 arasında Orta Doğu bölgesine büyük miktarda ana muharebe sistemleri sevk edilmiştir. Bunlar özellikle Tanklar, kundağı motorlu toplar, zırhlı araçlar, süpersonik savaş uçakları, su üstü savaş gemileri, helikopterler, karadan karaya veya havaya füzeler gibi pahalı malzemelerdir. Bunların büyük kısmı ana tedarikçiler tarafından temin edilmiştir. Bu dönemde Çin etkin bir şekilde satış faaliyetinde bulunmuştur.

 

1992-1995 döneminde, ABD’nin Ortadoğu’ya teslimatı %69,2, 1996-1999 arasında ise, %65,2 dir. Bu oran ile en büyük payın ABD’de olduğu görülmektedir. 1992-1995 arasında İngiltere’nin teslimatı bütün teslimatlarının %87,2’ini, 1996-1999 arasında ise, %85,2’ini oluşturmaktadır. Aynı dönemde Fransa’nın teslimatı toplam teslimatının %65,2’ini, 1996-1999 arasında ise, %42,9’unu tutmaktadır. Rusya 1992-1995 arasında %36’lık, 1996-1999 arasında %29,8’lik teslimat yapmıştır.

 

1992-1995 arasında Ortadoğu’ya yapılan teslimatlarda ABD % 44,2 ile 24 milyar dolarlık satış yapmış ve birinci sıraya oturmuştur. İngiltere, 16,4 milyar dolarlık satış ve % 30,2’lik pay ile ikinci sırayı, Rusya, 3,2 milyar dolarlık satış ve % 5,9’luk pay ile üçüncü sırayı almıştır. Dört Ana Avrupa Ülkesi, grup olarak, % 36,5’lik bir pay almıştır.

1996-1999 döneminde, ABD 27,3 milyar dolarlık satış ve % 44,9’luk pay ile yine birinci sırada, İngiltere, %26,5’lik pay ve 16,1 milyar dolarlık satış ile ikinci sırayı elde etmiştir. Fransa ise % 11,9’luk bir teslimat ile üçüncülüğü almıştır. Dört Ana Avrupa Ülkesi grup olarak, % 39,5’luk bir pay ile ciddi bir teslimat payına sahiptir.

 

 

Son zamanlarda Suudi Arabistan Körfez Bölgesi’nde ana alıcı olarak etkin bir rol oynamıştır. 2000-2003 dönemi arasında toplam silah anlaşmalarının değeri 3,2 milyar dolar ile BAE, Mısır ve İsrail’den azdır. Ancak, 2004-2007 döneminde 23,2 milyar dolarlık tedarik anlaşması ile Ortadoğu’da liderliği ele geçirmiştir.

 

Ortadoğu gelişmekte olan ülkelerdeki en büyük silah pazarı durumundadır. 2000-2003 döneminde 33,2 milyar dolarlık anlaşma ile % 42,3’lük toplamdaki paya sahip olarak, Asya’nın gerisinde ikinci sırayı almıştır. Asya bögesi 35,2 milyar dolar ile % 46,3 ile birinci sırayı almıştır. Buna karşın, 2004-2007 arasındaki ikinci dönemde, 63,1 milyar dolarlık anlaşma ile % 46,3, Asya’nın 57,6 milyar dolarlık, % 42,3’lük payını geride bırakmıştır.

 

2000-2003 döneminde ABD, bu bölgede % 73,6’lık, 24,5 milyar dolarlık transfer anlaşması ile liderliği elde bulundurmaktadır. Rusya, % 9,3’lük pay ve 3,1 milyar dolarlık anlaşma ile ikinci durumdadır. 2004-2007 arasındaki ikinci dönemde, ABD yine % 32,8’lik pay ve 20,7 milyar dolarlık anlaşma ile ilk sırayı almıştır. İngiltere % 27,9’luk paya 17,6 milyar dolarlık anlaşma ile sahip olurken, Rusya 13,1 milyar dolarlık anlaşma ile % 20,8’lik bir pay ile üçüncü sırayı almıştır.

 

Suudi Arabistan 2007 yılında 16,6 milyar dolarlık anlaşma ile birinci sırayı işgal etmiştir. 5 milyar dolarlık anlaşma ile bunu Hindistan takip etmiştir. Pakistan ise, 4,2 milyar dolarlık anlaşma ile üçüncü sırayı almıştır. İlk on alıcının yedisi Ortadoğu, düğer içü ise Asya bölgesindendir.

 

2007 içinde gelişmekte olan ülkelere yapılan teslimatlarda Hindistan 1,6 milyar dolarlık alım ile öncülüğü almıştır. İsrail 1,5 milyar dolarlık teslimatı almasıyla ikinci, Mısır 1,5 milyar dolarlık alım ile üçüncülüğü almıştır.

 

2007’de gelişmekte olan ülkelerin ilk on alıcısına yapılan teslimatların toplam oranı % 64,5 ile 11,1 milyar dolardır. Bu oran ciddi bir payı göstermektedir. İlk on alıcının beşi Asya, üçü Ortadoğu, biri Latin Amerika ve biri Afrika bölgesindendir.

 

Ortadoğu’ya yapılan teslimatlarda ABD, Rusya ve Dört Ana Avrupa ülkelerinin muhtelif silah sistemlerini teslim ettiği gözlemlenmektedir. Ancak, özellikle Çin’in belirli tip silah sistemlerinde liderliği elinde bulundurduğu görülmektedir.

 

Ortadoğu’ya 2004-2007 dönemi arasında teslim edilen silahlar aşağıda özetlenmiştir.

 

557 Tnk ve Kundağı Motorlu Top (KMT),

587 Zırhlı Personel Taşıyıcı (ZPT), zırhlı araç

6 Küçük su üstü Kombatan

94 Süpersonik Savaş Uçağı

29 Helikopter

748 Karadan havaya füze

77 Gemisavar füze (anti-ship)

230 Tnk ve Kundağı Motorlu Top,

260 Zırhlı Personel Taşıyıcı, zırhlı araç

30 Süpersonik Savaş Uçağı

30 Helikopter

1640 Karadan havaya füze

60 Diğer uçak

80 Gemisavar füze (anti-ship)

 

20 Tank ve Kundağı Motorlu Top,

60 Zırhlı Personel Taşıyıcı, zırhlı araç

3 Ana su üstü kombatan

27 Küçük su üstü kombatan

6 Güdümlü füze botu

20 Süpersonik Savaş Uçağı

10 Helikopter

80 Gemisavar füze (anti-ship)

560 Zırhlı Personel Taşıyıcı, zırhlı araç

88 Küçük su üstü Kombatan

20 Helikopter

30 Karadan havaya füze

20 Gemisavar füze (anti-ship)

 

Ana muharebe sistemlerinin büyük bir kısmı özellikle tanklar, KMT, ZPT, ana ve küçük su üstü combatanlar, süpersonik savaş uçakları, helikopterler, hava savunma ve gemisavar füzelerinden oluşmakta olup, Ortadoğu bölgesi ülkelerine teslim edilmişlerdir. ABD, Çin ve Dört Ana Avrupa Ülkesi birçok gemisavar füzesi teslim etmiştir. ABD, Rusya ve genelde tank, KMT, ZPT ve zırhlı araçlarla, karadan havaya füzeler ve helikopter tedariğinde bulunmuşlardır. Süpersonik savaş uçakları, helikopterler, tanklar ve KMT özellikle pahallı ve büyük miktarlarda verilen siparişler olarak, ABD, Rusya ve Dört Ana Avrupa Ülkesi tarafından 2004-2007 arasındaki dönemde yapılan teslimatlardır. Su üstü combatanların maliyetlerinin oldukça yüksek olması dönemdeki teslimat değerleri üzerinde arttırıcı etki yapmıştır.

 

2004-2007arasında ABD 77 adet, Çin 80, ABAT 80 adet gemisavar füzesi teslimatında bulunmuşlardır. ABD 6 küçük su üstü combatan teslimatı yaparken, ABAT müşterek olarak, 3 küçük su üstü combatan ve 6 güdümlü füze botu teslimatı yapmışlardır. Diğer Batı Avrupa ülkeleri, müşterek olarak 70 gemi savar füzesi, 560 ZPT ve zırhlı araç, 88 küçük su üstü kombatan ve 30 karadan havaya füze sistemi teslimatı yapmışlardır.

 

 

SIPRI raporunda, son 4 yıllık sürede Ortadoğu`daki silah ihracatının yüzde 34`ünün BAE`ye, yüzde 22`sinin İsrail`e, yüzde 14`ünün Mısır`a yapıldığı, bölgeye yönelik silah sevkiyatının yalnızca yüzde 5`inin İran`a gittiği belirtildi. SIPRI raporunda ayrıca 2004-2008 döneminde küresel pazarın yüzde 31`ine sahip olan ABD`nin, dünyanın en büyük silah ihracatçısı olma özelliğini sürdürdüğü kaydedilmiştir. Raporda, ABD silah ihracatının üçte birinden fazlasının Ortadoğu`ya yapıldığı, bu ihracat sevkiyatında 207 savaş uçağı, 5 binden fazla güdümlü bomba bulunduğu ifade edilmiştir.

 

ABD Kongresi Araştırma Servisine göre 2008 yılında BAE 8.9 milyar dolarlık, Suudi Arabistan 7.8 milyar dolarlık silah alım anlaşması yapmışken, 2009 bütçe döneminde BAE 7.9 milyar dolarlık, Suudi Arabistan ise, 3.3 milyar dolarlık silah alımında bulunmuştur.[iv].

---