Türkiye’nin sahip olduğu jeopolitik ve jeostratejik konumu dünyanın ilgi odağı olması için tek neden değil kuşkusuz. Doğu ile batı arasındaki geçiş köprüsü olması, medeniyetlerin buluştuğu bir coğrafyada bulunması, laik, demokratik, sosyal bir hukuk devleti olması aynı zamanda NATO üyesi müslüman bir ülke kimliğine sahip olması, geçmişteki devlet deneyimi ve sahip olduğu kültür ve tarih mirası nedeniyle bölgesinde lider olma potansiyelinin bulunması ve dünyanın enerji havzalarına çok yakın bulunması; önemi ve ilgi odağı olması için yeterli nedenler olsa gerek.
Yıllardır sahip olduğu bu stratejik değerler Türkiye’nin zor ve dar bir koridora sıkıştırılmasına neden olsa da, iyi bir strateji yönetimi ve uzak görüş sayesinde bu değerler önemli bir güç haline gelebilir.
Bulunduğumuz coğrafyadaki gelişmeler, Türkiye’nin daha uzun süre stratejik anlamını koruyacağının işaretleri gibi görünüyor. Ama iyi yönetilemeyen stratejik değerlerin zamanla anlamını yitirip yeni boyutlara taşınması ve sınırımızın güneyinde yeniden şekillenmesi ihtimali de çok uzak değil.
Gürcistan Rusya’nın güney ucu değil, Türkiye’nin kuzey ucudur, diyen Şevardnadze kadife devrimle ülkesini terk etmek zorunda kaldı. Kafkas petrollerinin dünyaya taşınacağı Bakü-Ceyhan Petrol Boru hattının geçeceği ülke olan Gürcistan, yeni bir koridora sokuldu. Kafkasların yaşlı tilkisi, atlattığı suikastlere, yaşadığı engin deneyimlere rağmen yanında yetiştirdiği gençlere teslim oldu ve artık Gürcistan yepyeni gelişmelere gebe. Kuşkusuz yaşananlara birilerinin işine gelse de birilerini rahatsız etti. Ve rahatsız olanlar Acaristan, Abhazya ve Güney Osetya’yı Gürcistan’dan ayırmak için yeni çabaların içine girebilirler. Gürcistan’ın genç liderleri ise ortaya koydukları politikaları ve söylemleri ile ülke bütünlüğü için gereken her şeyi yapabileceklerinin işaretlerini veriyorlar.
Irak’ta yaşananlar ve muhtemel gelişmeler, Türkiye’nin gözünü Bağdat kadar Kuzey Irak’a çevirmesini gerektiriyor. İlk günden beri kırmızı çizgilerinin altını çizen Türkiye, bu çizgilerin altını biraz daha kalın bir çizgiyle belirginleştirmek ya da farklı tonlarda yeni çizgiler çizmek zorunda. Kuzey Irak’ta sağlanan istikrar dünya kamuoyuna gösterilip, orta bölgedeki kaos için BM Irak’a davet edilir ve bu durumdan yeni bir federatif yapı ortaya çıkarsa Türkiye bu durumdan hiç memnun olmayacaktır. Ve yeni politikalar oluşturmak zorunda kalacaktır. Irak coğrafyası dünya kamuoyunu daha uzun süre meşgul edeceğe benziyor ve önemli gelişmelere gebe gibi görünüyor.
AB ilerleme raporunun yankıları hala bitmedi. Kıbrıs ile ilgili gelişmeler; Türkiye’nin iç dinamikleri ile konsensus sağlayan yeni, gerçekçi, çözüme yönelik stratejiler üretmesi için zamanının azalmakta olduğunun göstergesi. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde ki seçimler ve Mayıs 2004’te Güney Kıbrıs’ın AB ye alınması ile ilgili süreç, Türk-Yunan ilişkileri için de yeni bir dönemin başlangıcı olacaktır. 2004 Olimpiyatlarının ardından Türkiye ile Yunanistan arasında yeni bir dönemin başlayacağı ve ilişkilerin yeni boyut kazanacağı azımsanacak bir ihtimal değil.
İran ve Suriye ile ilgili yapılan açıklamalar, her iki sınır komşumuzun da önümüzdeki dönemde sıcak ve hareketli saatler yaşacağını gösteriyor. Bu hareketli saatlerin boyutunu ve zamanını kestirmek şimdilik zor olsa da; Türkiye’nin bunu yakından hissedeceği çok açık.
Ermenistan ile sağlıklı ve düzeyli ilişki kurma çabası içinde olan Türkiye, ABD ve ya AB cephesinden gelecek yeni bir tasarı ile, bu ilişkilerini kolaylıkla soğumaya alabilir.
Bu kadar labil bir coğrafyada, dar ve zor bir koridorda bulunan Türkiye’yi AK PARTİ iktidarın tek başına yönetmesi önemli bir şanstır. Etrafımızda yaşanan bütün olumsuzluklara rağmen ülkede yakalanan istikrar ve güven ortamının korunması son derece önemlidir.
Türkiye bu kadar ince ve derin stratejik hesapların odağında olunca pek çok denklemin de belirleyicisi konumunda oluyor kuşkusuz. Bu da Türkiye üzerinde yapılan planların tehlikeli ve acımasız boyutlara taşınmasına neden oluyor. Şekil değiştiren ve daha da acımasız boyut alan uluslar arası terörün sahnelendiği bir coğrafya haline getirilmek isteniyor ülkemiz. Tüm bu yaşananlar Türkiye’nin sahip olduğu değerleri daha dikkatli, zamanında ve doğru bir şekilde kullanmasını gerektiriyor.
Bu anlamda pek çok stratejik zenginliğimizin yanında; önümüzdeki dönemin en önemli stratejik değerlerinden olan su kaynaklarımızı çok akıllı kullanma ve planlama zorunluluğumuz ortaya çıkıyor.
1900-1995 yılları arasında dünya nüfusunun iki kat artmasına karşılık su kullanımının altı kat arttığını göz önüne alırsak 2025 yılında nüfusun önemli bir kısmının su sıkıntısı ile karşı karşıya kalacağını var sayabiliriz. Tarım, sanayi ve enerji gibi uygar yaşamın en önemli alanlarında temel öge olan su; gelecek dönemlerde uluslar arası politikaların da vazgeçilmez argümanı olacaktır. Dünyada 260 tan fazla nehir havzasında bulunan suların, birden fazla ülkenin egemenlik sahalarında bulunması, yukarıda sözü edilen gerekçe ile 21. Yüzyılın savaşlarının temel nedeni olacağı ihtimalinden söz ediliyor. Gelişmiş toplumların su kaynaklarını işbirliği içinde kullandıklarını ve karşılıklı dayanışma ile değerlendirdiklerini; geri kalmış toplumların ise polemik konusu yaparak gerginlik zemini oluşturduklarını göz önünde bulundurursak; sınır aşan suların önemli ölçüde menbaı durumundaki ülkemizin ne kadar dikkatli olması gerektiğini anlayabiliriz.
Ortadoğu’da günümüzde kişi başına yıllık ortalama su miktarı 3300 metreküp civarındadır. 2025 yılında bu rakamın 650 metreküpe düşeceği tahmin edilmektedir. Bu rakamsal gerçeğe ek olarak Ortadoğu’nun pek çok çatışmanın merkezi durumunda olduğu, bölgedeki ideolojik yapılanma ve rejimin devamlılığı için kırsal bölgelere ve sulu tarıma ağırlık veren politikalar ortaya konacağı da hesaba katılırsa, Türkiye’nin öneminin daha da artacağı anlaşılabilir. Kuzey Irak’ta ki gelişmeler dikkate alındığında yukarı kıyı ülke konumumuzun önemi ve değeri daha çok ortaya çıkacaktır.
Ortadoğu ülkelerinin ihtiyaç duydukları buğdaya daha önceden ton başına 100 dolar öderken bu rakamın 1995-1997 yılları arasında 175 dolara çıkması, haklı olarak üretime dayalı politikalar zorunluluğunu ortaya koymuştur. Bu da önümüzdeki yıllarda artan nüfusla birlikte yeni yaklaşımları zorunlu kılacaktır.
Sınır aşan su kaynaklarımız ve stratejik değeri sadece suladığımız coğrafya ile de sınırlı kalmıyor. Atina’da Mayıs 2003 te yapılan ‘kalıcı barış için sürdürülebilir kalkınma, paylaşılan sular, paylaşılan gelecek ve paylaşılan bilgi’ adlı konferansta alınan kararlar, Yunan hükümetinin önümüzdeki dönemde sınır aşan sular konusunda aktif bir politika izleyeceğinin göstergesi. Yunanistan’ın aldığı pozisyon, AB su hukukundaki gelişmeler, suya erişimin temel insan hakkı kabul edilmesi ve AB ye katılım şartları da dikkate alınırsa; yeni bir ulusal sınır aşan sular politikası oluşturmamızın önemi ortaya çıkar.
Önümüzdeki dönemde; Irak’la başlayan sürecin tüm Ortadoğu’yu etkileyeceği ve özellikle İsrail sorununa çözüm için Türkiye’nin sınır aşan sularından çözüm üretilme ihtimali de uzak görünmüyor. İsrail’in su kaynaklarının İsrail’de kalması karşılığında Golan Tepelerini Suriye’ye iade etmesi ve Türkiye’den de Suriye ye daha fazla su bırakması talebi gündeme gelebilir.
Bütün bunlar gösteriyor ki; sularımızın sınır komşularımızın çok ötelerine taşınan stratejik değeri var.
O halde ne yapmalıyız?
Yeni koşullara uygun ulusal bir sınır aşan su politikası üretecek bir grup oluşturulmalıdır. Bu grup sahip olduğumuz tüm su kaynaklarını hem ekonomik hem de stratejik değer olarak en uygun nasıl kullanılacağı konusunda rasyonel politikalar üretmelidir. Ve bu çalışma grubu sayesinde sınır aşan sularla ilgili uluslar arası sivil toplum örgütlerinde Türkiye’nin nüfuzunu arttırmalıdır.
Türk akademisyenler konuyla ilgili araştırma ve yayınlarına hız vermeli ve bu konuda teşvik edilmelidirler.
Türkiye’de sınır aşan sular konusunda dünya çapında toplantılar yapılmalı ve bu sayede Türkiye’nin hem tanıtımı hem de etkinliği arttırılmalıdır.
Bu politikalar suyun metreküp değerinden çok kullanımındaki modernizasyon ve karşılıklı işbirliğine dayalı politikalar olmalıdır ki bu sayede suyun katma değeri daha da artsın. Sınır komşularımızla çözüme ve işbirliğine yönelik olarak yapılacak yeni anlaşmalarla Türkiye’nin bulunduğu coğrafyadaki değeri daha da artacaktır. Özellikle Irak’ın yeniden yapılanma sürecinde ortaya konacak proaktif su politikaları çok anlam ifade etmektedir. GAP sulamalarının hızla hayata geçmesi ve Ilısu barajının inşası Türkiye’nin Ortadoğu politikalarında farklı bir güç kazanmasına neden olacaktır. Ilısu barajı için atılacak adımlar, sadece üretilecek enerji ya da sağlanacak yaklaşık 20 000 kişilik yeni iş sahası anlamı ihtiva etmiyor. Irak coğrafyası için stratejik değeri çok büyük.
Türkiye çok zengin bir ülke. Artık bu zenginliklerinin farkına varmalı, değerini bilmeli, bunlarla ilgili dünya gerçeklerine uygun stratejik politikalar üretmeli yarınlara daha güçlü ve emin adımlarla yürümelidir.