Genç Türksam | 27 Ekim 2016

|

Altay’dan Kurultaya



İrem Karaca

TÜRKSAM Stajyeri 

“Vatan ne Türkiyedir Türklere, ne Türkistan

Vatan, büyük ve müebbet bir ülkedir: Turan”         

 

Türk dünyasının önemli fikir adamlarından Ziya Gökalp, Turan kavramını bu şekilde açıklamayı tercih etmiştir. Gökalp’e göre Turan bir bölgeden ziyade sınırları çizilememiş bir bütünlüğü temsil eder. Bu bütünlük coğrafi bir sınır çizmekten öte bir ülkü birliğidir.

 

Bu makalede kökeni hakkında tartışmaların hala devam ettiği Macarların, geniş topraklara yayılmış Türklerle bağlantısı hakkındaki görüşlere ve yakın geçmişte Macaristan’da yürütülen Turancılık hareketlerine yer verilecektir. Bu kapsamda kadim Türklerdeki kurultay geleneğinden kısaca bahsedilerek, o dönemdeki ritüellerin günümüzdeki Türk Cumhuriyetleri ve Türk topluluklarında toplanan kurultaylara yansımaları incelenecektir.

 

Türk topluluklarının katılımıyla Macaristan’da gerçekleşen Turan Kurultayı, günümüzde belki de en çok ses getiren ve yukarıda bahsedilen ritüellerin uygulama alanı bulduğu nadir etkinliklerden biridir. Yine bu makalede Macaristan’da Turan Kurultayı fikrinin ortaya çıkış ve gelişim süreci hakkında bilgilere yer verilip, kurultayı düzenleyen Turan Vakfı’ndan bahsedilecektir. Katılım sağlayan ülkelerin kurultaya bakışı ve Macaristan’daki mevcut siyasi partilerin Turan Kurultayı’na katılımı incelenecektir.

 

Bütün bu konuların toparlanmasıyla Turan Kurultayı’nın Macaristan dış politikasını inşa sürecindeki etkisi değerlendirme kısmında incelenmeye çalışılacaktır.

 

A) Turan Nedir?

 

“Sizlersiniz ey kavm-i Macar bizlere ihvan,

Ecdadımızın müşterek menşei Turan”[1]

 

Turancılık, Türkiye'de 60 yıldan beri tartışılan bir konudur. Zaman zaman, Türklerle akraba milletleri de içine alan bir sistem hâlinde düşünülmekle beraber bugün "Turancılık" deyince Türkiye'de anlaşılan şey, tarihî mirasları da dâhil olduğu halde bütün Türkleri tek devlet hâlinde birleştirmek ülküsüdür ve her ülkü gibi nesillere bakan, kan ve can vergisi isteyen, gönüllere heyecan katan bir inançtır.[2]

 

B) Macaristan’da Turan Hareketlerine Genel Bir Bakış

 

  1. Turan Kavmi Macarların Kökeni Hakkında Görüş Ayrılıkları

 

Ünlü Macar Türkolog Prof. Dr. László Rásonyi’nin dediği gibi Macarların babası Türk, Annesi Fin-Ugordur. Macarların bağlı olduğu Fin-Ugor kolu da yaklaşık 2000 sene önce Fin ve Ugor olarak ikiye ayrılmıştır. Macarlar; Ostyak ve Vogullarla Ugor kolunu oluştururlar.

 

Macarların etnik soy kökünde ağırlık Fin-Ugor halklarında olsa da, Türklere ait Hun, Avar, Bulgar, Peçenek ve Kuman unsurlarının varlığı da önemli bir tabakayı oluşturmaktadır. Macar kültürü ve diliyle Türkçenin benzerlikleri üzerinde duran Macar araştırmacılar Türk tarihi ve dilini de 19. yüzyıldan itibaren ciddi bir şekilde araştırmışlar, Avrupa’da önemli bir Türkoloji ekolü oluşturmuşlardır. Macarca ve Türkçe, Ural-Altay dil ailesine mensup olup Türkçe Altay koluna, Macarca ise Ural koluna ait diller olarak bilinir. Bazı araştırmalarda Türkçenin Altay dillerinden ziyade Ural dillerinden Macarca ile ortaklıklarının daha fazla olduğu ortaya konmuştur. 400 temel kelime içinde Türkçe-Moğolca ortaklık sayısı 105; Türkçe - Macarcada ise fiil yoğunluklu ortaklık 132 olarak saptanmıştır.[3] Bu ortaklık Macaristan’da bazı çevrelerce de Türk kökenli olduğu fikrine ağırlık kazandırmış ve Turancılık çerçevesinde hareket etmelerine olanak sağlamıştır.

 

  1. 20 Yy.dan Günümüze Macaristan’da Turancılık Hareketleri

 

I. Dünya Savaşı’nın başlaması Macar Turancılığı için önemli bir dönüm noktası olmuştur. Batılı ülkeler sömürge yarışında ilerlerken, bu yarışta geri kalan Almanya ve Avusturya-Macaristan, Osmanlı Devleti’ni de yanlarına alarak ittifak kurduklarında gösterilen en önemli hedef Doğu olmuştur. I. Dünya Savaşı sırasında Macar şair Arpad Zempleyni “Keletge Magyar” şiirinde;

 

“Doğuya Macar, Doğuya bak!

Şerefli büyük akrabanı orada bulacaksın…” dizeleriyle Macarlara Turan’ı hedef göstermiştir.

 

Macarların Turancı yaklaşımları kardeş gördükleri Osmanlı Türkleri de Macar Turancılarına kayıtsız kalmamıştır. Yine I. Dünya Savaşı yıllarında İstanbul Fatih’te, bugünkü İstanbul Belediyesi önünde Haşim İşca Geçidi’nden başlayıp, Fatih Külliyesi’nin bitimine kadar devam eden ana caddeye “Macar Kardeşler Caddesi” adı verilmiştir.[4] Caddenin açılışı için 1910’da Macaristan’da kurulan Turan Cemiyeti’nin başkanı da İstanbul’a gelmiştir.[5] 1913’te Turan Dergisi basılır. 1920'de dokuz Turancı cemiyet ve birliğin katılımıyla Macaristan Turan Federasyonu (Magyarország Turáni Szövetség) kurulmuştur.

 

Macar Turancılarının Türkiye ile olan ilişkileri Osmanlı Devleti’nin yıkılmasının ardından da devam etmiş, hatta bir ulus devlet olarak kurulan Türkiye Cumhuriyeti Macar Turancılarını daha fazla heyecanlandırmıştır. Kurtuluş Savaşı yıllarında Avrupa’daki Türk karşıtı propagandaya karşı Türkleri destekleyen haberler yapan Macaristan’daki Turan Haber Ajansı, Türklere karşı oluşan olumsuz algıları değiştirmek için çalışmıştır.[6]

 

II. Dünya Savaşı sonrasında Macaristan’ın Doğu Bloğu içinde yer almasıyla Macar Turancılarının faaliyetleri de kesilmiş veya dondurulmuştur. Ancak bu yetmiş yıllık dönem sonrasında Macaristan’daki Turancı hareketler gelişip Macaristan fikir hayatında ve siyasetinde kendine önemli bir yer edinmiştir. 2003’te kurulan Jobbik Partisi, Turancılığı mecliste temsil etmektedir. Fakat Macaristan’daki Turancılık Jobbik Partisi ile sınırlı kalmamıştır.

 

Macaristan’daki bu ilgi ve destek sadece Türkiye’ye yönelik değildir. Türk dünyasındaki başka uluslararası sorunlar da Macaristan’da Türkler lehine destek bulmaktadır. Macaristan Parlamentosu Başkan Vekili Sandor Lezsak’ın açılış konuşmasını yaptığı kurultayda, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) de temsil edilmiştir. Bir Avrupa Birliği (AB) ülkesinde ve resmi bir organizasyonda KKTC bayrağının dalgalanmasına itiraz eden Yunanistan’a karşılık, Macar yetkililer, KKTC bayrağının dalgalanmasından şeref duyduklarını söylemişlerdir.[7]

 

Macaristan, Azerbaycan lehine bir adım da 2012’de atmıştır. 2004’te NATO bünyesindeki ortak bir program çerçevesinde Azerbaycan ve Ermenistan subayları bir araya gelmiştir. Bu program esnasında Azerbaycan bayrağına hakaret ettiği gerekçesiyle bir Ermeni subayı öldüren ve Macaristan’da tutuklu bulunan Ramil Seferov, Azerbaycan’a iade edilmiştir. Macaristan’ın bu hareketi karşısında Ermenistan, Macaristan ile olan tüm diplomatik ilişkilerini askıya almıştır.[8] En önemli örneklerden biri de Azerbaycan-Macaristan ilişkilerinde görülmektedir. Avrupa’nın birçok devleti Ermenistan’ın çıkarları doğrultusunda hareket ederken Macaristan, Hocalı Soykırımı’nı tanıyan bir karar tasarısını meclisinde görüşmüştür.[9]

 

Günümüzde ise; Macaristan Turan Vakfı, Macaristan’da Macar, Türk ve Hun geleneklerini korumak ve yaşatmak için kurulmuş olup bu çerçevede çalışmalarıyla bilinmektedir.

 

C) Turan Kurultayı

 

  1. Kadim Türklerde Kurultay Geleneği

 

Bilindiği gibi en eski çağlardan bugüne kadar, bütün toplumlar ve toplumları yöneten hükümdarlar, devlet işlerini görürken, danışmak, istişare etmek, alıp uygulayacakları kararları topluma benimsetmek, alınacak neticelerin sorumluluğunu paylaşmak, en doğru olanı yapmak ve benzeri sebeplerle danışmanlar edinmek ve daha önemlisi kurullar oluşturmak ihtiyacını hissetmişlerdir. Günümüzde temsili parlamenter sistemle en gelişmiş seviyesine varan bu olgu, gerek Batılı gerekse Doğulu toplumlarda kökü en eski çağlara uzanan bir geçmişe sahiptir.

 

“Toy” kelimesi “meclis-toplantı”, “Devlet Meclisi” anlamına gelmektedir.[10] Kelimenin bir diğer ve yaygın anlamı da bayram[11], ziyafet ve eğlenceli yemeklerdir.[12] Moğolca toplanmak, bir araya gelmek anlamındaki “khuril, khural-khuri, kuril” köküne[13] yine Moğolca “tai” ekinin ilave edilmesiyle türetilmiş bir terim olan kurultay kelimesi zamanla Türk devlet meclisi “toy”un yerini almıştır. XIII. yüzyılın ortalarından itibaren kaynaklarda geçmeye başlayan bu kelime toy yerine kullanılmaya başlanmış, toy ise yemekli eğlence için kullanılır olmuştur.[14]

 

Toy geleneğinin aslı olan ilk meclis ya da toplantılar, Asya Hun İmparatorluğu’nda Mao-tun dönemine kadar geriye uzanmaktadır. Hunların yanı sıra diğer bütün Türk devletlerinde de bu tür toplantıların yapıldığını, meclislerin toplandığını görüyoruz.

 

Göktürkler’de de bu toplantılardan yapılmaktadır. Bu toplantılar aynı zamanda bir bayram gibi kutlamalara sahne olur, at yarışları yapılır, şarkılar söylenir, kımız denilen içki bol miktarda içilirdi. Bu toplantı vesilesiyle kurulan mecliste de devlet işleri görüşülür, yeni hakan seçimi yapılır hatta iktisadi ve kültürel meselelere çözüm bulunurdu.[15] Uygurların da buna benzer devlet işlerinin görüşüldüğü meclisi bulunmaktaydı. Öteki bütün Türk devletlerin de meclisi vardı. Atilla zamanında Hun Devleti’nde siyasi hayatta nüfuzları büyük asillerin oluşturduğu bir istişare meclisi devletin yönetiminde önemli söz sahibiydi.[16]

 

Tabgaç Devleti’nde böyle bir devlet ve nazırlar meclisi, Hazar Devleti’nde “İhtiyarlar Meclisi”, Peçeneklerde “Komenton” denilen önemli kararların alındığı meclis ve Tuna Bulgar Devleti’nde “Millet Meclisi” bulunmaktaydı.[17]

 

Oğuz Türklerinde de aynı amaçla Toy’lar düzenlendiğini görüyoruz. Devlete bağlı bireylerin de bir sadakat göstergesi olarak katıldığı bu törenler, Oğuzların içtimai ve siyasi hayatında önemli bir yer tutuyordu. Oğuzlar yine “Tirnek” (Dernek) ya da Kengeş Toyu denilen meclisleri çeşitli vesilelerle toplar kararlar alırlardı.[18]

 

2) Türk Cumhuriyetleri ve Türk Topluluklarında Toplanan Kurultaylar

 

Günümüzde de dünya çapında Türk kurultayları düzenlenmektedir. Turan Kurultayı, Türk Dünyası Gençlik Kurultayı, Dünya Karapapak Türkleri Kurultayı, Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk Kardeşlik ve İşbirliği Kurultayı, Uluslararası Türk Dili Kurultayı, Dünya Uygur Kurultayı ana kadar düzenlenmiş dünya çapında kurultaylara örnek olarak verilebilir.

 

  • Türk Dünyası Gençlik Kurultayı

 

Dünya Türk Gençleri Birliği (DTGB), Şubat 1992’de Tatar Gençleri Birliği Azatlık’ın öncülüğünde Rusya Federasyonu içindeki Türk Devlet ve Toplulukları ile Kırım ve Azerbaycan’dan gençlik teşkilatlarının katıldığı Türk Dünyası Gençlik Kurultayı’nda doğmuştur. DTGB gönüllü, bağımsız, milletlerarası bir demokratik platform olarak kurulmuş ve temelini uluslararası normlardan, insan hakları deklarasyonuna uygun olarak devletlerarası anlaşmalardan almıştır. Bugün Türklerin yaşadığı 36 ülkeden 41 kuruluşu üye ve gözlemci statüsünde bünyesinde barındıran DTGB, bu haliyle, uluslararası gençlik örgütlerinin en büyükleri arasındadır. Bugüne kadar toplam 12 kurultay toplanmıştır. Her kurultay ayrı bir Türk yurdunda gerçekleştirilmiştir. Kurultaylarda Türk Dünyasının dört bir köşesinden gelen gençler, birbirlerini tanıma fırsatı bulup, Türk kültürünün farklı renklerine şahit olmaktadır. Türkçenin farklı ağız ve şivelerine aşinalık kazanmalarını amaçlamıştır. TİKA’nın desteğiyle gerçekleştirilen kurultayların delegeleri hemen her sene yaklaşık beşte bir oranında değişmektedir. Kurultaylar da siyaset, ekonomi, tarih, dil-edebiyat, iletişim, kültür -sanat, din, ekoloji, spor komisyonlarında çalışmalarını yürütmektedirler.[19]

 

  • Dünya Karapapak Türkleri  Kurultayı

 

Dünya Karapapak Türkleri Birliği Genel Başkanı Seyfullah Türksoy, "Bu kadim toplumun kültür değerlerini ve geleneklerini yaşatmak, aralarındaki kültürel - ekonomik ve akrabalık ilişkilerini güçlendirmek amacıyla İstanbul'da 1. Dünya Karapapak Türkleri Kurultayı düzenlenmiştir. Kurultayın başta Borçalı olmak üzere pek çok bölgede azınlık şeklinde yaşayan bu kadim Müslüman-Türk topluluğuna ilgiyi artırmasını, eğitim, ekonomi, kültür başta olmak üzere çeşitli alanlarda bu bölgelerin gelişmesine katkı sunmasını hedefliyoruz" değerlendirmesinde bulunmuştur. Karapapak - Terekeme Türkleri arasındaki birlik, beraberlik, dayanışma ve iş birliği ruhunu canlandırmayı amaçladıklarını dile getiren Türksoy, "Amacımız, eski Oğuz - Kıpçak geleneklerini en çok yaşatan topluluklardan biri olan Karapapak - Terekemeler'in, zengin kültür mirasını ortaya koymaktır. Kaybolmaya yüz tutan, unutulan, körelen gelenekleri ve kültür değerlerini yeniden hatırlatmak ve yaşatılması için çalışmalara devam etmekteyiz.” açıklamasında bulunmuştur.[20]

 

  • Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk Kardeşlik ve İşbirliği Kurultayı

 

Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı (TİKA) ile Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk, Kardeşlik ve İşbirliği Vakfının (TÜDEV) işbirliğinde düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu benzeri bir forumdur. Kurultay'ın 10.su 18-20 Eylül 2006'da Antalya'da, 11.si Kasım 2007'de Bakü'de düzenlenmiştir. Kurultayın başlama anında demir dövülmesi geleneksel ritüeli haline gelmiştir. Türkçe Konuşan Ülkeler Zirvesi daimi sekreteryasının kurulması ardından kurultayın merkezinin de belirlenmesi ve iki yılda bir yapılmak üzere kurumsallaştırılması öngörülmektedir.

Kurultaya ülkelerden bürokratlar, uzmanlar, akademisyenler, işadamları ve sivil toplum kuruluşlarının temsilcileri katılmaktadır.[21]

 

  • Uluslararası Türk Dili Kurultayı

 

Türk Dil Kurumunun kuruluşundan bu yana yürüttüğü en mühim faaliyetlerden biri olan Türk Dili Kurultaylarından sekizincisi bu yıl 26 - 30 Eylül 2016 günlerinde Ankara'da gerçekleştirilmiştir. Dünyadaki Türk dili araştırmalarında çok mühim bir yeri olan ve milletlerarası bilim çevrelerince kurumlaşmış ilmî toplantı olarak kabul edilen bu faaliyetin temeli, Türkiye Cumhuriyeti'nin ve Türk Dil Kurumunun kurucusu Gazi Mustafa Kemal tarafından atılmıştır.[22]

 

Kurultayda Türk dilinin Türk dünyasındaki konumu hakkında görüşler ve karşılıklı ilişkilerin kuvvetlendirilmesi hususu dile getirilmektedir.

Türk dilinin bir eğitim ve bilim dili olarak geliştirilmesi konusuna dikkat çekilmeye çalışılmaktadır.

 

  • Dünya Uygur Kurultayı

 

Dünya Uygur Kurultayı Sincan Uygur Özerk Bölgesi içindeki ve dışındaki Uygurların hak ve çıkarlarını savunmayı amaçlayan, sürgüne gönderilmiş Uygurların oluşturduğu uluslararası bir örgüttür. Uygurların sesini dünyaya duyurmak hedefiyle yola çıkan örgütün onursal başkanı ise Mehmet Rıza Bekin'dir.[23]

 

D) Macaristan Turan Kurultayı ve Macaristan Dış Politikasına Yansımaları

 

1 ) Macaristan’da Turan Kurultayı Fikrinin Ortaya Çıkış Süreci ve Gelişimi

 

İlki 2007’de Kazakistan’da düzenlenen ve adı “Madjar-Macar Kurultayı” olan programın temellerini Andras Zsolt Biro adlı Macar antropolog ve beşeri biyolog (aynı zamanda Doğa Bilimleri Müzesi araştırmacısı) bir Kazakistan seyahati sırasında atmıştır. 2006’da Kazakistan’da yaptığı araştırmalarda veriler ve genetik örnekler toplayarak Kazakistan sınırları içinde varlığını devam ettiren Madjar kabilesi ve Karpat Havzası Macarları arasında sadece isim benzerliği olmadığını aynı zamanda genetik bağların da olduğunu kanıtlamıştır. Araştırma sonuçları dünyanın en önemli bilimsel dergilerinden olan “American Journal of Pysical Anthropology” de yayımlanmasının ardından araştırma diğer ulusların da dikkatini çekmiş ve araştırma grubuna da büyük bir ün kazandırmıştır. Aralık 2007’de Andras Zsolt Biro Kazakistan Kültür Bakanı Yermukhamet Yertisbayev’den bir nişan alarak ödüllendirilmiştir. Ayrıca kendisine Madjar halkı fahri üyeliği de verilmiştir.

 

2007’de Kazakistan’da ilk “Madjar-Macar Kurultayı” Andras Zsolt Biro önderliği ve bir Macar heyeti eşliğinde düzenlenmiştir. Adı daha sonra “Turan Kurultayı”na çevrilen ve 2008’den itibaren Macaristan’da iki yılda bir gerçekleştirilen etkinlikler 2010 yılından itibaren Macar Turan Vakfı tarafından düzenlenmektedir. Macaristan’ın Bugaç şehrinde yapılan ve Türk kavimlerinin birbiriyle kaynaşmasını amaçlayan kurultay dünyanın en büyük gelenek yaşatıcı kutlaması olarak kabul edilmektedir.

 

Katılımcılar, Macar geleneğinde olduğu gibi akraba milletlerin belleğinde de yer etmiş olan büyük kahramanlarımız olarak niteledikleri Attila, Bayan Kağan, Madjar Baba, Karçıg Batır ve Arpad’ı birlikte saygıyla anmışlardır. Kurultay sonunda katılımcı halkların kardeşliğini vurgulayan “Tanrı’nın isteğiyle Macar, Madyar, Kazak, Özbek, Türk, Uygur (Doğu Türkistanlı), Kırgız, Başkır, Çuvaş, Bulgar, Tatar, Türkmen, Moğol, Buryat, Nogay, Gagavuz, Karaçay, Yakut ve Japonlar Hun kardeşlerdir.” cümlesinin yer aldığı bildiri delege temsilcileri tarafından imzalanmıştır. Kurultaya bilim adamları, politikacılar ve diplomatların yanı sıra askeri müzik ve halk dansları toplulukları yoğun olarak katılırlar. Kurultayda ortaya konulan gösteriler tarihsel ve kültürel aslına uygun olarak düzenlenmiştir. Mesela ziyaretçinin içinde kendi atasıyla karşılaştığı bir “Atalar Çadırı”, şaman davulu, okçuluk yarışması, eski zırhları yapma atölyeleri katılımcıların ilgisini çekmektedir.[24]

 

  1. Turan Kurultayı’nı Düzenleyen Turan Vakfı

 

Macaristan Turan Vakfı, Macaristan’da Macar, Türk ve Hun geleneklerini korumak ve yaşatmak için kurulmuş olup bu çerçevede çalışmalarına devam etmektedir.

 

Macaristan Turan Vakfı Başkanı Biro Andras Zsolt, Türkiye dâhil 21 ülkeden 27 Hun, Macar ve Türk boyunun 120 farklı ekibinin müzik ve halk oyunu gösterilerinin sergilendiği, katılan ülkeleri temsil eden sanatçıların performansları ve konserlerinin sabaha kadar sürdürüldüğü, at ve silah gösterileri ile ok yarışmaları gibi etkinliklerle Hun ve Türk kökenli kardeş ülkelerin Bugaç Ovası’nda bir araya gelmesinin önemine dikkat çekmektedir.

 

Türkiye ve Macaristan’dan katılımcıların yanı sıra Azeri, Avar, Başkurt, Balkar, Buryat, Çuvaş, Gagavuz, Kabardino, Karaçay, Karakalpak, Kazak, Kırgız, Kumuk, Moğol, Nogay, Özbek, Tatar, Tuva, Türkmen, Uygur ve Yakut boylarının davet edilmek sureti ile tüm Türk Dünyasının bir araya getirildiği nadir etkinliklerden birine ev sahipliği yapmaktadır.[25]

 

  1. Kurultaya Katılan Ülkeler ve Bu Ülkelerin Turan Kurultayına Bakışı

 

Macaristan’ın ev sahipliğinde gerçekleştirilen bu büyük toplantıya 2014 yılında Kazakistan (Kültür Bakanı seviyesinde) başta olmak üzere, Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızistan, Kıbrıs, Dağıstan, Tataristan, Adige-Çerkeş, Başkurdistan, Doğu Türkistan, Kerkük, Makedonya, Tuva, Yakut, Altay, Hakas, Güney Azerbaycan, Kırım ve Sekellerin yanında Koreliler, Moğollar ve ilk olarak da Bulgarların da katılımıyla 375 resmi delege iştirak etmiştir. Bunların yanı sıra resmi delege olmayan çeşitli ülkelerden çok sayıda temsilci katılmıştır.

 

Bu arada şunu da belirtmek gerekir ki, kurultay öncesi, Kıbrıs Türkleriyle, Doğu Türkistanlıların (Uygurlar) ve kurultaya katılacağını öğrenen Yunanistan ve Çin’in diplomatik misyonu, Macar parlamentosu nezdinde girişimde bulunarak Kıbrıs Türkleriyle, Uygur Türklerinin kurultaya katılmamaları için epey çaba sarf etmişse de Çinlilerin ve Yunanlıların istekleri gerek Kurultay Komitesi, gerekse Macar Parlamentosu tarafından kesin bir dille reddedilmiştir.

 

Nitekim kurultaydan bir gün önce bütün delegelerin resmi davetlisi olarak bulunulan Macar Milli Meclisi’nde, Meclis Başkan Vekili olarak hoş geldiniz konuşması yapan Sándor Lezsák başta olmak üzere, Başbakanlık müsteşarı ve Turan Kültür Vakıf Başkanı Biro Andras Zsolt yaptıkları konuşmalarda bu toplantıya katılımlar konusunda bir takım sıkıntılar yaşanmış olmasına rağmen, bunları aştıklarını ve asırlardır ayrı coğrafyalarda yaşayan Turan kavimlerinin yeni yüzyılı inşa etmede bir araya gelerek gösterdikleri dayanışma ve kardeşliğin her şeyin fevkinde olduğunu ifade etmişlerdir. Daha önemlisi, Meclis Başkan vekiliyle, Başbakanlık Müsteşarının “Doğu - Batı” ilişkilerinde “Turan halklarıyla”, Macaristan arasındaki ilişkilerin geleceğe yönelik kalıcılığına yapmış oldukları vurgu, bu kurultaya daha da önem katmıştır.

 

Katılımcı milletler ve kabileler listesi: Azeri, Avar, Başkurt, Bulgar, Balkar, Buryat, Çuvaş, Gagavuz, Kabardino, Karaçay, Karakalpak, Kazak, Kazakistanlı Madyar, Kırgız, Kımık, Moğol, Nogay, Özbek, Özbekistanlı Madcar, Tatar, Türk, Tuva, Türkmen, Uygur, Yakut, Macar.

 

Kurultayı Macar - Turan Vakfı ve bu vakıf tarafından kurulmuş Turan Birliği düzenlemektedir. Turan Birliği Karpat Havzası’ndaki Macar gelenek yaşatıcıları birleştirmekte ve diğer Turan milletleri ile yakın ilişkiler kurmaktadır. Kurultay partnerlerini şu şekildedir:[26]

 

Ulu Dala Vakfı- Kazakistan

Velikaya Stepa Vakfı- Kazakistan

Ostrov Krim- Rekonstrüksiyon atölyesi- Kazakistan

UKİD- Türkiye

Türk Geleneksel Okçuluk Birliği- Türkiye

Akal Teke Yetiştiriciler Birliği- Türkmenistan

Uygur Dünya Kongresi

Turan Birliği- Özbekistan

Belbogli Kurash Birliği- Özbekistan

Turan Gençler Birliği- Azerbaycan

Kırgız Geleneksel Okçular Birliği- Kırgızistan

Manas Ata Vakfı- Kırgızistan

Moğol Atlı Sporları Birliği- Moğolistan

Bagatur- Hun/Bulgar Gelenek Yaşatıcı Birliği – Bulgaristan

Kök Böre- Başkurt Gelenek yaşatıcı Birliği- Başkurtistan/ Rusya Federasyon

 

Belçika’dan etkinliğe katılan başta Azerbaycan Dostluk Cemiyeti Başkanı Ayhan Demirci ve eski Gent Türk Ocağı Başkanı Recep Tuncer Sarı, Macaristan'da düzenlenen bu kurultaya katılmaktan ötürü büyük onur duyduklarını, Türk Dünyasındaki kardeşliği gördüklerini ve bu organizasyona katılmaya ve katkı sunmaya devam edeceklerini söylemiştir.[27]

 

  1. Bugaç’taki Turan Kurultayı ve Macaristan’daki Mevcut Siyasi Partilerin Turan Kurultayına Katılımı

 

2008 Turan Kurultayı

 

Macar gelenek yaşatıcılar Kazakistan’dan dönünce, bu kavim toplantısını yani kurultayı Macaristan’da da düzenlemeyi kararlaştırmışlardır. 2008’in Ağustos ayında gerçekleşen programa Kazakistan’daki Madjar kabilesi özel konuk olarak davet edilmiştir.  O zamana kadar görülmemiş bir işbirliğine tanık olunmuştur. Bu kutlamaya 6 metre uzunluğunda, Macar ve bozkır motif dünyasıyla zenginleştirilerek Sándor Nemes adlı ahşap yontma ustası tarafından yontulmuş bir hayat ağacı hazırlanıp armağan edilmiştir.

 

Kurultay danışmanlığında,  heyetler iki yıl sonra -2010 yılında- bütün Hun-Türk bilinçli halkların buluşmasını düzenlemeye karar verdiler.

 

2010 Turan Kurultayı

 

Büyük Kurultay 2007’deki ilk ve 2008’deki ikinci kurultayın özüne ve formuna uygun olarak 2010’da yine gerçekleşti. Orta ve iç Asya, Anadolu ve Kafkas’lardaki akraba ilişkilerini güçlendirdi. Katılımcılar Macar geleneğinde olduğu gibi akraba milletlerin belleğinde de yer etmiş olan büyük kahramanlarımız Attila, Bayan Kağan, Madyar Baba, Karçıg Batır ve Arpad’ı birlikte saygıyla andılar.

 

Birçok Macar gelenek yaşatıcı Kurultay’a katılmıştır ve izleyicilerin sayısı 2008′e göre iki katına yükseldi. 2010 yılından itibaren Macar Parlamentosu Başkan Yardımcısı Sándor Lezsák kurultayın baş koruyucusu olmuştur.

 

2012 Turan Kurultayı

 

Önceki yıllarda alınan karar ışığında Kurultay-Macar Kavim Toplantısı, diğer Turan milletlerinin temsilcileri de davet edilerek her iki yılda bir düzenlenmektedir. Kurultay 2012 yılında da gerçekleşmiştir ve temsilciler artmıştır. Özbekistan’ın Karakalpak Özerk topluluğu, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Dağıstanlı Avarlar ve Tuva temsilcileri de yer aldı. 2012 yılında Avrupa’nın en büyük gelenek yaşatıcı kutlaması gerçekleşmiştir. Asıl gün olan ikinci günde yaklaşık 160 bin kişi ziyaret etmiştir.

 

2014 Turan Kurultayı

 

Üzerlerinde taşıdıkları zırhlar, kalkanlar, sırtlarında sadaklarında ok ve yaylar, başlarında börkler, ellerinde bayraklarla 325 süvarinin geçit törenini takiben Turan Vakfı Başkanı Biro Andras Zsolt’un yaptığı hoş geldiniz konuşmasıyla şölen başlamıştır. Mükemmel bir koreografi ile her süvarinin taşıdığı Turan halklarının bayraklarıyla yaptıkları atlı gösteri ve meydanda yakılan dev bir ateş Bugaç’ta toplanmış binlerce (300 bin) insanı heyecanın zirvesine taşırken, şölen boyunca ovada kurulan dev çadırlar Turan dünyasıyla ilgili kimilerinde panellerin ve tartışmaların yapıldığı, kimilerinde resim ve arkeolojik malzemelerin sergilendiği, kimilerinde uzak diyarlardan gelmiş müzik topluluklarının icra edildiği bozkır kültürüne ev sahipliği yapmıştır. [28]

 

2016 Turan Kurultayı

 

Macar-Turan Vakfı’nın inisiyatifiyle düzenlenmekte olan kurultayın ilk günü milli giysileriyle gelen heyet üyeleri Macaristan Parlamentosu’na toplanmıştır.  Kurultayın açılış konuşmalarını Macaristan’ın devlet adamı, şair, eski Macaristan Parlamento Başkan Yardımcısı Sándor Lezsák ve Macar-Turan Vakfı Başkanı Biro Andras Zsolt yapmıştır.

 

Bu sene Azerbaycan, Başkurdistan, Buryatya, Dağıstan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkiye gibi dünyanın 15 ülke ve bölgelerinden katılımcıları bir araya toplayan Turan Kurultayı Macaristan’ın Bugac şehrinde çeşitli etkinliklerle devam etmiştir.

 

Etkinlikte Azeri, Avar, Başkurt, Bulgar, Balkar, Buryat, Çuvaş, Gagavuz, Kabardino, Karaçay, Karakalpak, Kazak, Kazakistanlı Madyar, Kırgız, Kumuk, Moğol, Nogay, Özbek, Özbekistanlı Madcar, Tatar, Türk, Tuva, Türkmen, Uygur, Yakut ve Macar katılımcılar yer almaktadır.[29]

 

Bütün Türk topluluklarını birbirlerine yakınlaştırmak amacıyla 2007'den bu yıla kadar düzenlenen Türk Kurultayı'nın bu yılki ayağında birbirinden renkli görüntüler ortaya çıktı. İlki Kazakistan'da yapılan kurultay, 2008'den beri Macaristan'da sürdürülmüşür.

 

Macaristan'ın Bugac kentinde 10-12 Ağustos'ta düzenlenen kurultayın açılışını Macaristan Parlamentosu Başkan Vekili Sándor Lezsák yaptı. Etkinlik öncesinde Macaristan Başbakanı Viktor Orban da kurultayı düzenleyen Macar Turan Vakfı'na 251 bin euroluk yardımda bulunmuştur.[30]

 

Bunun yanı sıra; 2012’de yapılan IV. Turan Kurultayı’nda Göktürk harfleriyle kaya üzerine yazılmış Dünya Türklüğünün bir yerde toplantısının belgesi de kabul edilmiştir. Macaristan Meclisi’nde 3. parti konumundaki Jobbik Partisi’nin adı da kurultay alanında Göktürk harfleriyle yazılı afişlerde yer almıştır.[31]

 

5) Turan Kurultayı’nın Macaristan Dış Politikası Yapım Sürecine Etkisi

 

Türk ve Turan ellerinden 22 farklı kimliğe sahip 250 binden fazla insan zaman ve mesafe kavramlarını hiçe sayarak asırlar boyunca aynı kültürel değerlere sahip olduklarının idraki içinde ortak anlaşma zemini oluşturmuşlardır.

 

Avrupa Birliği üyelik sürecinde Türkiye’ye en önemli destekçilerden de biri Macaristan’dır. Hazar doğalgazının NABUCCO Projesi kapsamında Türkiye-Balkanlar-Macaristan üzerinden Avrupa’ya ulaştırılması da enerji politikaları açısından Macaristan’ı Türkiye açısından önemli hale getirmektedir. Türkiye ile Macaristan arasındaki ticaret hacmi son on yılda dört kat artarak 2 milyar dolar civarına ulaşmıştır. Türkiye ile Macaristan NATO üyesi iki ülke olarak birbirini stratejik ortak olarak görmektedir.[32] Macaristan’ın Türkiye’ye olan desteği halen devam etmekte olup 1915 olaylarına ilişkin Ermeni iddialarının tanınmasına yönelik tasarı 4 Ekim 2016 tarihinde reddedilmiştir.[33] Son yıllarda Türkiye’den Macaristan’a yüksek öğrenim almak için giden gençlerin sayısında bir artışın olduğu da dikkati çekmektedir.

 

Macaristan’ın desteği sadece Türkiye’ye ile sınırlı kalmamıştır. Türk dünyasının başka sorunlarıyla da yakından ilgilenmiştir. Çin ve Yunanistan muhalefetine karşı Kıbrıs Türkleriyle ile Uygur Türklerini savunmak her Avrupa devletinin yapmaya cesaret edeceği bir iş değildir. Hocalı Soykırımının tanıyan karar tasarısını meclisinde görüşerek Azerbaycan’a destek olan nadir devletlerden biri olmuştur.

 

Kırgızistan Dışişleri Bakanı Erlan Abdildayev, ziyaret için gittiği Macaristan'da, Orta Asya pazarına geçiş avantajı ile yeni adımlar atmıştır. Macaristan Dış Ticaret ve Dışişleri Bakanı Peter Szijjarto, Avrupa Birliği'nin, enerji kaynakları, ticaret potansiyeli ve Asya pazarlarına transit geçiş fırsatlarından dolayı Orta Asya bölgesine büyük ilgi gösterdiğini söylemiştir. Szijjarto ayrıca, Macaristan ile Kırgızistan arasındaki işbirliğinin daha da güçlendirilme kapsamında Macar devletinin 25 Kırgız öğrenciye burs tahsis edeceğini de kaydetmiştir. Erlan Abdildayev ise Macar-Kırgız ilişkilerinin son dönemde büyük bir ivme kazandığını belirtip, gelecekte ekonomik işbirliğine de büyük önem verilmesi gerektiğini söylemiştir.[34]

 

Kazakistan'ın bağımsızlığını kazanmasının ardından, yakaladığı istikrar ile ekonomisini hızla büyüttüğünü ve Macaristan'ın bölgedeki en büyük ortağı olduğunu belirten Viktor Orban, ikili ilişkileri geliştirerek doğuya açılmak istediklerini söylemiştir.[35]

 

Geçtiğimiz yıllarda, Türkmenistan devlet başkanı Gurbanguli Berdimuhammedov başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu toplantısında Macar Cumhurbaşkanı Pal Scmitt'in ziyaretine ilişkin konu ele alınmıştır. Söz konusu ziyaret ile ilgili konuşan Berdimuhammedov, Scmitt'in ziyaretinin Türkmenistan ile Macaristan arasındaki ikili münasebetlerin daha da geliştirilmesine önemli katkı sağlayacağını belirtmiştir. İki ülke arasındaki işbirliğinin geliştirilmesi için önemli potansiyelin bulunduğunu da belirten Berdimuhammedov, Macar mevkidaşı Schmitt'in ziyaretinin Türkmenistan ile Avrupa Birliği ilişkileri açısından da ayrı bir önem taşıdığını söylemiştir.[36]

 

Bu verilerden yola çıkarak Macaristan’ın Türkiye ve Türk dünyası ile ilişkilerinde ılımlı davranmayı tercih eden bir ülke olduğunu söyleyebiliriz. Macaristan’ın bir Avrupa ülkesi olduğunu göz önünde bulundurarak Türk dünyasının lehine tutum sergilemesinin uluslararası alanda Türk diasporalarına katkı sağladığını da ifade edebiliriz.

 

E) Değerlendirme

 

İlk bölümde bahsedildiği üzere son dönemlerdeki çalışmalarla Türkçe – Macarca arasındaki ortaklıkların fazlalığı dikkat çekmiştir. Bu durum göz önüne alındığında Türk ve Macarların bazı tarihçilerin iddia ettiği gibi aynı ataların torunu olduğu tezi güçlenmektedir.

 

Türk toplumu eski çağlardan beri devlet işlerini görüşmek, devletin ihtiyaçlarını karşılamak, gerektiği noktada istişare etmek için bilinçli şekilde toplantılar düzenlemiştir. Örgütlenmiş toplum yapısının Türk geleneğinde binlerce yıldan günümüze uzandığını işaret etmekte olacak ki, kurultaylar günümüzde halen toplanmaya devam etmektedir.

 

Macaristan atalar mirası olarak gördüğü Turan’a sahip çıkmak için önemli bir adım atmıştır. Turan Kurultayı’na sadece kültürel bir etkinlik olarak bakmak yanlış olabilir. Bu kurultay Türk gelenek ve göreneklerinin yaşama fırsatı bulduğu nadir bir kardeş toplantısıdır. Kıbrıs Türkleri ile Uygur Türklerinin; Çin ve Yunanistan’ın yoğun muhalefetine karşı kurultaya çağrılması, Türkiye ve Azerbaycan’a uluslararası alanda destekleri bu kurultayın bir kardeş toplantısı olduğunu ve hiçbir Türk’ün dışlanmasının söz konusu olmadığı fikrini pekiştirmeye yardımcı olabilir. Kazakistan, Kırgızistan ve Türkmenistan örneklerinden yola çıkarak Macaristan’ın Türk dünyasına karşı olumlu bir tavrının olduğu da savunulabilir.

 

Turan coğrafyasının yalnız Anadolu ve Asya ile sınırlı olmadığının anlaşılması bakımından Macaristan’ın bu kurultayı düzenlemesi önem arz etmektedir. Ortak tarihî köklerinin bilincinde olan Türk topluluklarının uluslararası platformda verdikleri birlik mesajı, Türk dünyasının gücünü dünyaya göstermek için önemli bir fırsattır.

 

[1] Muhsin Kadıoğlu, Turan Yolunda Macaristan İzlenimleri ve Turancılık, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 2014, s. 6.

[2]  Hüseyin Nihal Atsız, Turancılık, Milli Değerler ve Gençlik, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2015, s. 15.

[3] Osman Karatay, Türklerin Kökeni, Ankara:  Kripto Basın Yayın, 2011, s. 81-94, 114-120.

[4] Bela Kun, “Turan’ın Mirası: Macar Kardeşler Caddesi”, Turan Dergisi, Sayı 1, Ocak 2005, s. 3.

[5] Erol Cihangir, “Türk Macar Buluşmaları Macar Turancılığı”, Turan Dergisi, Sayı 1, Ocak 2005, s. 45.

[6] Tarık Demirkan, “Macar Turancıları, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000, s. 50.

[7] “Turan Kurultayı'nda Türkiye Rüzgârı”, 27 Ağustos 2012, http://www.sabah.com.tr/yasam/2012/08/27/turan-kurultayinda-turkiye-ruzgri, (2 Ekim 2016)

[8] “Subay Krizi İlişkileri Dondurdu”, 1 Eylül 2012, http://www.sabah.com.tr/dunya/2012/09/01/subay-krizi-iliskileri-gerdi, (2 Ekim 2016)

[9] “Ermenistan Şokta: Hocalı Soykırımı Macaristan Parlamentosunda”, 19 Ekim 2012, http://www.1news.com.tr/yazarlar/20110416092716237.html, (2 Ekim 2016)

[10] İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, İstanbul, 1984, s. 248. Aynı yazar, “Yanlış Kullanılan Türk Kültür Terimlerinden Birkaç Örnek: Ulus, Yasa, Kurultay”, Tarih Enstitüsü Dergisi, Sayı: 12 (1981–1982), s. 249–258.

[11] A. Caferoğlu, Uygurca Sözlüğü, İstanbul, 1972; Ö. İzgi, “Hunlar ve Göktürkler ve Uygurlarda Geleneksel Festival ve Eğlenceleri”, İ.Ü. Tarih Dergisi, Sayı: 31, İstanbul, 1977, s. 29–36.

[12] Türkçe Sözlük, T.D.K., 2. Cilt, s. 1200.

[13] Bahaeddin Ögel, Türklerde Devlet Anlayışı, Ankara, 1982, s. 73. Kurul kelimesinin Türkçe olduğunu söylemektedir.

[14] Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, Ankara, 1975, s. 279; İ. Kafesoğlu, a.g.m., s. 256; F. Sümer, a.g.e. , s. 400; B. Ögel, a.g.e., s. 73-104.

[15] İ. Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, İstanbul, 1984, s. 248. Aynı yazar, “Yanlış Kullanılan Türk Kültür Terimlerinden Birkaç Örnek: Ulus, Yasa, Kurultay”, Tarih Enstitüsü Dergisi, Sayı: 12 (1981–1982), s. 248.

[16] Gyula Nemeth, Atilla ve Hunları, (Ter. S. Bastav), Ankara, 1982, s. 85.

[17] İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, İstanbul, 1984, s. 248

[18] Bahaeddin Ögel, Türklerde Devlet Anlayışı, Ankara, 1982, s. 79.

[19] Abdullah Temizkan, “Türk Dünyası Gençlik Kurultayları Üzerine Bir Zihniyet Değerlendirmesi”, http://www.academia.edu/11317669/T%C3%BCrk_D%C3%BCnyas%C4%B1_Gen%C3%A7lik_Kurultaylar%C4%B1_%C3%9Czerine_Bir_Zihniyet_De%C4%9Ferlendirmesi, (4 Ekim 2016)

[20] “Dünya Karapapak Türkleri 1. Kurultayı”, 29 Kasım 2015, http://www.haberler.com/dunya-karapapak-turkleri-1-kurultayi-7922169-haberi/, (5 Ekim 2016)

[21] “Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk Kardeşlik ve İşbirliği Kurultayı”, 18 Mayıs 2016, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_Devlet_ve_Topluluklar%C4%B1_Dostluk_Karde%C5%9Flik_ve_%C4%B0%C5%9Fbirli%C4%9Fi_Kurultay%C4%B1, (5 Ekim 2016)

[22] “VIII. Uluslararası Türk Dili Kurultayı”, http://kurultay.tdk.gov.tr/, (5 Ekim 2016)

[23] “Dünya Uygur Kurultayı”, 26 Nisan 2015,

https://tr.wikipedia.org/wiki/D%C3%BCnya_Uygur_Kurultay%C4%B1, (5 Ekim 2016)

[24] “Kurultay Tarihi”, http://kurultaj.hu/bilgi/, (3 Ekim 2016)

[25] “TİKA 27 Türk Boyunu Bugaç Ovasında Bir Araya Getirecek”, 19 Mart  2016,

http://www.tika.gov.tr/tr/haber/tika_27_turk_boyunu_bugac_ovasinda_bir_araya_getirecek-21544, (3 Ekim 2016)

[26] “Kurultay Tarihi”, http://kurultaj.hu/bilgi/, (3 Ekim 2016)

[27] “Turan Kurultayı Bugaç’ta Yapıldı”, 2016,

http://www.avrasyasporbirligi.com/using/extensions/components/content-component/article-category-list/89-haberler/96-turan-kurultayi-buga%C3%A7%E2%80%99ta-yapildi.html, (3 Ekim 2016)

[28] “Macaristan 5. Turan Kurultayı İntibaları”, 20 Eylül 2014, http://www.21yyte.org/tr/arastirma/macaristan/2014/09/20/7765/macaristan-5-turan-kurultayi-intibalari, (3 Ekim 2016)

[29] “Macar Turan Kurultayı Başladı”, 13 Ağustos 2016, http://www.gazete2023.com/turk-dunyasi/macar-turan-kurultayi-basladi-h52518.html, (3 Ekim 2016)

[30] “Turan Kurultayı Bugaç’ta Yapıldı”, 2016,

http://www.avrasyasporbirligi.com/using/extensions/components/content-component/article-category-list/89-haberler/96-turan-kurultayi-buga%C3%A7%E2%80%99ta-yapildi.html, (3 Ekim 2016)

[31] Vilayət Quliyev, Macaristan’da Turançılık, 525-çi Qəzet, 3-9-2012, http://www.525.az/site/?name=xeber&news_id=114

[32] Bilgehan Atsız Gökdağ, “2023’e Doğru Türkiye-Türk Dünyası Bütünleşmesi”, Yeni Türkiye, Sayı 56, 2014, s. 1033

[33] “Macaristan Macaristan'da Ermeni İddialarını İçeren Tasarı Reddedildi”, 4 Ekim 2016, http://aa.com.tr/tr/dunya/macaristanda-ermeni-iddialarini-iceren-tasari-reddedildi/658212, (4 Ekim 2016)

[34] “Macaristan-Kırgızistan İlişkileri Güçleniyor”, 8 Temmuz 2016, http://www.kaztr.com/haber/macaristan-kirgizistan-iliskileri-gucleniyor_h65261.html, (5 Ekim 2016)

[35] “Kazakistan İle Macaristan Arasında 11 Anlaşma”, 5 Mayıs 2012, http://www.hurriyet.com.tr/kazakistan-ile-macaristan-arasinda-11-anlasma-20485181, (5 Ekim 2016)

[36] “Macaristan Cumhurbaşkanı Schmitt, Türkmenistan'ı Ziyaret Edecek”, 5 Kasım 2011, http://www.haberler.com/macaristan-cumhurbaskani-schmitt-turkmenistan-i-3108306-haberi/, (5 Ekim 2016)

 

 

http://www.turksam.org/tr/genc-turksam-detay/1324-altay-dan-kurultaya
Bu sitede yer alan bilgiler TÜRKSAM adresi kaynak gösterilmeden kullanılamaz. Tüm hakları Telif Hakları Yasası'nca korunmaktadır.
Kâr amacı güdülmez. Yazıların sorumluluğu yazarlarına aittir.

Sayfa 1444 kez görüntülendi.


Copyright © 2004 - 2014 TÜRKSAM - Tüm Hakları Saklıdır. Aktif 1135 ziyaretçi bulunmaktadır. Tasarım ve Programlama TÜRKSAM - Bilişim Teknolojileri Merkezi (BTM)