Dış Politika Araştırmaları Merkezi/ Güney Kafkasya | 31 Ekim 2017

|

Kardeşliğin Demir Bağları: Bakü – Tiflis – Kars Demiryolu



“Zehmetle yeyilen acı soğan, minnetle  yeyilen baldan şirindir.”

Azerbaycan Türkçesinde bir deyiş

 

Azerbaycan’ın başkenti Bakü 30 Ekim 2017 tarihinde “Demir İpek Yolu” olarak da bilinen Bakü – Tiflis – Kars (BTK) Demiryolu’nun açılışı Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Gürcistan Başbakanı Giorgi Kvirikaşvili, Kazakistan Başbakanı Bakıtcan Sagintayev ve Özbekistan Başbakanı Abdulla Aripov’un katılımıyla yapılmıştır. 838 kilometrelik hattın 503 kilometresi Azerbaycan, 76 kilometresi Türkiye, 259 kilometresi Gürcistan içerisinde yer almaktadır. Bu güzergâhın bazı bölümleri yenilenerek projeye hazır hale getirilirken bir kısmı da baştan inşa edilerek proje kapsamına alınmıştır. Başlangıçta yıllık 1 milyon yolcu ve 6.5 milyon ton yük taşıma kapasitesine sahip olacak hat, 2034 yılı sonunda isi 3 milyon yolcu ve 17 milyon ton yük taşıyacaktır.[1]

 

 “Geç Olsun Güç Olmasın”

 

90’lardan beri gündemde olan, 2004 yılı sonlarında Türkiye – Azerbaycan – Gürcistan arasında kurulan karma ulaştırma komisyonunda görüşülen Bakü – Tiflis – Kars Demiryolu ile ilgili anlaşma 2007 yılında imzalanmış ve yine aynı yılın Kasım ayında Gürcistan tarafında, düzenlenen törenle yapım çalışmalarına başlamıştır. Türkiye tarafında ise bir yıl sonra yine üç ülke cumhurbaşkanlarının da katılımıyla temel atma töreni düzenlenmiştir. İlk olarak projenin 2010 senesinde tamamlanacağı öngörülse de bu süre teknik, siyasi, hukuki sebeplerle uzamış ve bitiş tarihi birçok defa revize edilmiştir. Projenin bitişi aslında bu açıdan bakıldığında “geç olsun güç olmasın” sözünü akıllara getirirken Erdoğan’ın Azerbaycan Türkçesindeki “Zehmetle yeyilen acı soğan, minnetle yeyilen baldan şirindir” deyişini vurgulaması BTK’nın yapımındaki güçlükleri ile projenin başarısını anımsatır mahiyettedir. Demiryolunun inşası sürecindeki güçlüklere bakıldığında ise karşımızda şu unsurlar belirmektedir;

 

- BTK’nın yapımı sürecinde Gürcistan içinde 2008 yılında başlayan Güney Osetya Savaşı projenin gecikme nedenlerinden birisi olmuştur.

 

- Çin’den Avrupa’ya bağlantı Rusya üzerinden olduğu için buna alternatif olan ve bu yolu 7 bin kilometre kısaltan bir güzergâha Rusya kendi çıkarları açısından olumlu bakmamıştır

 

- ABD içerisinde Ermeni lobisinin çalışmaları sonucunda Ermenistan’ın hattan izole edildiğinden ötürü Kongre tarafından alınan bir kararla Amerikan kuruluşlarının projeye desteği yasaklanmıştır. Ülkeler kendileri projenin mali yükünün omuzlamış, Azerbaycan, Gürcistan’ın payına düşen miktarı da kredilendirerek ödemiştir. Dolayısıyla, Batı da mesafeli bir tutum izlemiştir.

 

- Bunların yanında teknik bazı zorluklara ek olarak hukuki prosedürlerin de işin içine girmesiyle proje planlanandan geç sonuçlanmıştır. Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, Şubat 2016 tarihindeki Gürcistan ziyaretindeki açıklamasında “Bizde bazı hukuki süreçler oldu. Bazı firmalar dava açtı, ondan dolayı gecikme oldu, ama bu sorunlar da çözüldü”[2] diyerek konuya değinmiştir.

 

Bakü – Tiflis – Kars Demiryolu Projesi’nin, bütün bu zorluklara karşı hayata sağlıklı şekilde geçirilmesinin sebeplerinden başlıcası bölgede Türkiye – Gürcistan ve Azerbaycan arasındaki üçlü mekanizmadır.

 

Üçlü Mekanizmanın Başarısı

 

Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan arasındaki ilişkilerin ikili konseptten daha öteye geçerek üçlü bir mekanizma haline gelmesi son derece stratejik projelerinde hayata geçirilmesinin temelinde bulunan faktördür. Azerbaycan’ın dünya pazarlarına yeraltı kaynaklarını Türkiye üzerinde transfer etme politikası ve iki ülkenin arasındaki kardeşlik bağları da bunlara eklendiğinde Ermenistan bypass edilerek Bakü – Tiflis – Ceyhan (BTC) Petrol Boru Hattı’nın kurulması aynı zamanda önemli bir zemin yaratmıştır. Bunun üzerine Bakü - Tiflis - Erzurum (BTE) Doğalgaz Boru Hattı’nın yapılması bu hattın önemini pekiştirmiştir. Şimdi BTK’nın sonlandırılması enerjinin yanında ulaştırma projeleri konusunda da bu hattın stratejik önemini global anlamda kanıtlar seviyeye getirmiştir. Devam eden Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı (TANAP) Projesi’nin de bitirilmesi ile üçlü mekanizmanın başarısı zirve yapacaktır.

 

Bu çerçevede BTK Demiryolu’nun başarısının farklı ölçülerde ele alınabilecek birçok alana etkileri bulunmaktadır.

 

Bakü – Tiflis - Kars’a Küresel, Bölgesel ve Ulusal Bir Bakış

 

Asrın Projesi olarak da adlandırılan Bakü - Tiflis - Kars Demiryolu Hattı’nın küresel, bölgesel ve ulusal bazı sonuçları olmakla birlikte bölgesel sonuçlarının da küresel yansımaları vardır.

 

- Bakü – Tiflis – Kars Demiryolu Hattı, Londra’dan Pekin’e kurulan modern İpek Yolu’nun final etabı olması küresel anlamda kayda değer bir durumdur. Hayata geçen bu önemli proje pekâlâ “Demir İpekyolu’nun kalbi” olarak tanımlanabilir.

 

- Bakü – Tiflis – Kars hattının diğer yandan Asya ve Avrupa’yı bağlaması Türkiye’nin köprü olma özelliğini bir kez daha gözler önüne sererken Azerbaycan’ı Avrupa ve Asya bağlantısında başat aktörlerden biri haline getirmiştir.

 

- Bakü – Tiflis – Kars’ın birbirine demiryolu projesi ile bağlanması bu üç ülkeyi birbirine yakınlaştıracak, bölgedeki ekonomik faaliyetlere olumlu bir katkı sağlayacak ve Güney Kafkasya’da özellikle Azerbaycan ve Türkiye’nin jeo-politik önemini artıracaktır.

 

- 30 Ekim 2017 tarihinde açılan demiryolu aynı zamanda Azerbaycan’ın Batı’ya açılmasında bir yol Türkiye’nin ise Orta Asya’ya çıkışında yeni bir güzergâh olarak nitelenebilecektir.

 

- BTK Demiryolu’nun Marmaray ile Avrupa’ya ve Hazar üzerinde Türkmenistan vasıtasıyla Uzak Doğu’ya erişmesi bölgede aynı zamanda İran rotasının da etkinliğini azaltacak Türkiye – Azerbaycan hattını öne çıkaracaktır.

 

- Demiryolu bağlantısının kurulması üç ülke arasında sınır kapılarındaki ağırlığı azaltarak karayolu taşımacılığında görülen bazı sorunların da önüne geçecektir.

 

- Ticari özellikleri ön planda tutulan demiryolu hattı aynı zamanda yolu taşımacılığında da kullanılacak bu da taraflar arasındaki beşeri ilişkilerin artmasında önemli rol oynayacaktır.

 

- Kafkasya’da istikrarın sağlanamamasının ana faktörü olan Ermenistan’ın küresel etkileri büyük olan önemli bir bölgesel projenin daha dışında kalması kendi durumunu daha vahim ve izole bir hale düşürecektir. 1993 senesinde Türkiye Alican ve Akyaka sınır kapılarını kapatarak kara ve demiryolu ulaşım bağını kesmiştir. Bu proje ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) döneminden kalma Kars – Gümrü – Ayrum - Tiflis demiryoluna ihtiyacı de tamamen ortadan kalkmıştır. Dolayısıyla bu hat aynı zamanda Ermenistan’ın barışçıl politikalara dönmesi noktasında da bir uyarıdır.

 

- Bunların yanında ülkelerin ulusal ekonomilerinin canlanmasına önayak olan bu projeler bulunduğu bölgeler başta olmak üzere Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan’ın gelişimine katkıda bulunacaktır. Türkiye özelinde değerlendirildiğinde özellikle Doğu Anadolu’da Kars ve çevresine bu projenin bir canlılık getireceği aşikârdır.

 

Bakü - Tifls - Kars'a Destek: Kars – Iğdır – Nahçıvan Demiryolu

 

Bakü – Tiflis – Kars’ın bölgesel demiryolu hatlarıyla zenginleştirilmesi ve Türkiye ile Azerbaycan’ın daha da yakınlaştıracak projelerin gündeme getirilmesi bu hamlelerin değerini artıracak girişimlerdir. 1992’de açılışı yapılan Aras Nehri üzerinden Dilucu ile Sederek’i bağlayan “Hasret Köprüsü” veya  “Umut Köprüsü” olarak bilinen köprünün yanı sıra Kars – Iğdır  - Nahçıvan (KIN) Demiryolu’nun bölgedeki inşası artık tarihin aksine Aras Nehri’ni iki ülkenin ayrıldığı değil iki ülkenin buluştuğu nokta olarak algılanmasına vesile olacaktır.

 

Bu ulaştırma olanaklarının özellikle ekonomik anlaşmalarla desteklendiği düşünüldüğünde iki tarafın birbirine entegrasyonunun daha da üst seviyelere çıkacağı görülmelidir. Bu noktada örneğin Nahçıvan’a verilen ticari imtiyaz sayesinde Türk lirası ile ticaret yapılabilecek ve Nahçıvanlı iş insanları ürünlerini Türkiye geneline vergisiz satabileceklerdir. Mutabakatla avantaj sağlanan 43 ürün grubunun 13'ünü tarım, 30'unu sanayi ürün grubu oluşturmaktadır.[3] Türkiye tarafından Kars’taki lojistik üs ile KIN daha da kıymetli hale getirilecektir.

 

Değerlendirme

 

SSCB’nin dağılmasından sonra Türkiye ile Nahçıvan arasında inşa edilen köprü Türkiye ve Azerbaycan için adı gibi “Umut” olmuş ve iki ülkenin kardeşlik bağları Bakü – Tiflis – Kars Demiryolu Hattı ile demir bağlarla bağlanmıştır. Birçok alanda “ikiz kardeş” olan iki devletin ilişkilerinin somut anlamdaki projelere yansıması BTC ve BTE’den sonra BTK ile bir daha net şekilde görülmüştür. Aynı zamanda BTK; Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan’ın üçlü mekanizması içerisinde Türkiye ve Azerbaycan’ın bölgenin lokomotif ülkeleri olmasının bir sonucu olarak da pekâlâ değerlendirilebilecektir.

 

Türkiye’nin Türk cumhuriyetleriyle, Azerbaycan’ın Batı ile bağlantısı noktasında son derece önemli rol oynayan bu proje iki devleti de bölgede önemli bir noktaya çıkartmıştır. Bütün bu önemli projelerin dışında kalan Ermenistan’a ise hem işgali bitirme uyarısı hem de ekonomik açıdan geri kalmaya devam edeceğinin bir mesajıdır.

 

Öte yandan bu proje küresel anlamda alternatif bir güzergâh oluşturarak İpek Yolu’nun kalbinde ve en kritik noktasında Türkiye ve Azerbaycan’ın olduğunu dünyaya göstermiştir. Bu hat Pakistan’a kadar uzanabilecek KIN gibi projelerle ne kadar güçlendirilirse iki ülkenin küresel önemi o kadar artacaktır.

 


[1] Kesintisiz Londra-Pekin, http://www.hurriyet.com.tr/kesintisiz-londra-pekin-40628263, Erişim Tarihi: 31 Ekim 2017.

[2] Dışişleri Bakanı Sayın Mevlüt Çavuşoğlu’nun Gürcistan Dışişleri Bakanı Mikheil Janelidze ile Ortak Basın Toplantısında Yaptığı Konuşma, 17 Şubat 2016, Tiflis, http://www.mfa.gov.tr/disisleri-bakani-sayin-mevlut-cavusoglu_nun-gurcistan-disisleri-bakani-mikheil-janelidze-ile-ortak-basin-toplantisinda-yaptigi.tr.mfa, Erişim Tarihi: 31 Ekim 2017.

[3] Türkiye'den Nahçıvan'a Ekonomik İmtiyaz, http://aa.com.tr/tr/ekonomi/turkiyeden-nahcivana-ekonomik-imtiyaz/950107, Erişim Tarihi: 30 Ekim 2017.

 

 

http://www.turksam.org/tr/makale-detay/1565-kardesligin-demir-baglari-baku-tiflis-kars-demiryolu
Bu sitede yer alan bilgiler TÜRKSAM adresi kaynak gösterilmeden kullanılamaz. Tüm hakları Telif Hakları Yasası'nca korunmaktadır.
Kâr amacı güdülmez. Yazıların sorumluluğu yazarlarına aittir.

Sayfa 16921 kez görüntülendi.


Copyright © 2004 - 2014 TÜRKSAM - Tüm Hakları Saklıdır. Aktif 1135 ziyaretçi bulunmaktadır. Tasarım ve Programlama TÜRKSAM - Bilişim Teknolojileri Merkezi (BTM)